sobhe-no.ir
831
شنبه، ۰۹ آذر ۱۳۹۸
12
خبر

مقایسه دو راهبرد اساسی در صداوسیما برای ترویج حجاب

ترویج حجاب را از انحصار خارج کنید

گزارش فاطمه ترکاشوند / تلویزیون برای حجاب، دقیقا چه کارهایی انجام داده است؟ این سوال جالبی است چون اگر بخواهید پاسخش را از برنامه‌هایی استخراج کنید که مستقیما به موضوع حجاب پرداخته‌اند، نظر کاملا متفاوتی خواهید داشت نسبت به زمانی که به‌دنبال پاسخ آن در کلیت برنامه‌ها و شکل و شمایل تلویزیون باشید.

صبح نو

مقایسه دو راهبرد اساسی در صداوسیما برای ترویج حجاب

ترویج حجاب را از انحصار خارج کنید

گزارش فاطمه ترکاشوند / تلویزیون برای حجاب، دقیقا چه کارهایی انجام داده است؟ این سوال جالبی است چون اگر بخواهید پاسخش را از برنامه‌هایی استخراج کنید که مستقیما به موضوع حجاب پرداخته‌اند، نظر کاملا متفاوتی خواهید داشت نسبت به زمانی که به‌دنبال پاسخ آن در کلیت برنامه‌ها و شکل و شمایل تلویزیون باشید.

پنج سال پیش بود که نخستین برنامه با موضوع تخصصی حجاب، زن و دینداری در شبکه دوم سیما روی آنتن رفت و به مرور توجه‌های زیادی را به خود جلب کرد. تا پیش از سال‌93 البته ممکن بود در برنامه‌های دیگر تلویزیون، قسمت‌هایی را به گفت‌وگو درباره حجاب اختصاص دهند و با دعوت از مهمان‌هایی این مسأله را به بحث گذارند. اما برنامه «از لاک جیغ تا خدا» با همین نامی که هم تلفظ بسیار سختی داشت و هم بسیار روشن به موضوعش اشاره می‌کرد، روی آنتن رفت تا به شکلی مستقیم و تخصصی تنها به موضوع زن و حجاب بپردازد.

باید متحول شوید تا محجبه شوید!
البته تمام راهبرد این برنامه برای تبلیغ حجاب در یک مسیر خلاصه می‌شد و آن هم دعوت از بانوانی بود که بر اثر یک اتفاق، در مسیر زندگی‌شان تحولی ایجاد می‌شد و تصمیم می‌گرفتند تا از راه‌های رفته به سمت دین بازگردند و بالطبع، مهم‌ترین ویژگی‌ای که این تحول را بروز می‌داد، حجاب بود. طبیعتاً تمرکز بر این راهبرد می‌توانست در بلند مدت این تلقی را ایجاد کند که کانال آشنایی با دین و معارف آن، تحولات روحی و عاطفی است چراکه نمونه‌های دیگر مسکوت مانده بودند و نمی‌شد هیچ تصویری از خانم‌های محجبه در هیچ جای دیگر تلویزیون پیدا کرد. به‌دنبال موفقیت برنامه «از لاک جیغ تا خدا» البته این راهبرد انحصاری در ترویج و تبلیغ حجاب ادامه یافت.

سلطه راهبرد «از لاک جیغ تا خدا» در برنامه‌های حجابی
حالا یک ماهی هست که برنامه «چراغ» با موضوع ترویج ‌عفاف‌‌و‌حجاب در شبکه پنجم سیما روی آنتن رفته است. مصطفی هیودی، تهیه‌کننده این برنامه در شرح تفاوت‌های برنامه‌اش با مجموعه پرمخاطب شبکه دو، چندی پیش به فارس گفته بود: «بعضاً برنامه‌هایی در تلویزیون دیده‌ایم که مربوط به افرادی بوده که قبلاً بی‌حجاب بودند و حالا حجاب را انتخاب کرده‌اند. اما «چراغ» درباره کسانی است که در این حوزه دغدغه‌مند هستند و به سمت تشویق دیگران حرکت کرده‌اند. البته در کل 26‌قسمت شاید چهار، پنج مورد وجود دارد که قبلاً بی‌حجاب بوده‌اند و حالا محجبه هستند و البته به صرف این موضوع به برنامه دعوت نشده‌اند، بلکه آن‌ها خودشان حالا دیگر مبلغ عفاف هستند و دلیل دعوت ما از آن‌ها همین است.» با این همه از اقبال رسانه‌ها به پوشش اخبار همین افراد، می‌توان دریافت که همچنان، راهبرد «ازلاک جیغ تا خدا» در ترویج حجاب‌و‌عفاف، دست بالاتر را دارد. 
کما اینکه دیروز هم در خبرگزاری دیگری، به حضور یکی از مجریان سابق همان برنامه شبکه دو، در یک قسمت اخیر از برنامه «چراغ» پرداخته شده بود که طی یک تحول، مسیر زندگی‌اش از بی‌حجابی به حجاب تغییر کرده است. هرچند این برنامه مدعی است که بر نمایش شیوه‌های تبلیغی بانوانی تمرکز دارد که در طول سال‌ها تجربیاتی در حوزه ترویج حجاب داشته‌اند.
نگاهی به این برنامه‌ها سلطه بی‌رقیب این راهبرد در ترویج حجاب و عفاف در صداوسیما را به وضوح نشان می‌دهد. این درحالی است که وضعیت اجتماعی کشور به نسبت سال‌های گذشته تغییرات جدی داشته و به نظر می‌رسد که جوانان‌و‌نوجوانان، به چیزهایی بیش از تبلیغ عاطفی حجاب و شنیدن از مسیر تحولی دیگران نیاز داشته باشند. سؤالات بسیاری وجود دارد که مسأله حجاب را به غیر از حوزه شرع و فقه، به حوزه‌های دیگر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و سایر ساحات جامعه وصل می‌کند و صداوسیما، علی‌رغم اطلاع داشتن از برخی از آن‌ها، هنوز جسارت به گفت‌وگو گذاشتن‌شان را کسب نکرده است.

معضل تولیدات انحصاری
 نگاه تک‌فاکتوری به مسأله حجاب است
آیا مخاطب سؤالات حجاب، تنها دختران جوان‌و‌نوجوان هستند؟ اگر فرضاً اینطور باشد، تنها مسأله این دختران، شرعی است؟ بر فرض صحت پاسخ مثبت به این سؤال، آیا تنها راه ترغیب یا الزام آنان به رعایت موازین شرع، تهییج عاطفی است؟ واقعیت این است که هیچ‌یک از این سؤالات، پاسخ انحصاری و تک‌فاکتوری نظیر آنچه در فرض‌ها مطرح شده ندارند و از قضا، درک این مسأله هم نیاز چندانی به پژوهش و تحقیق و بحث و بررسی ندارد. حجاب، امروز در تقاطع راه‌های زیادی ایستاده که هریک به جایی ختم می‌شوند و برنامه‌ای می‌تواند دید کلان به این تقاطع را حفظ کند که نسبت به اهم این راه‌ها و مقصدهایشان، شناخت قابل قبولی پیدا کرده باشد. بنابراین شاید مهم‌ترین مؤلفه عدم موفقیت صداوسیما در ترویج حجاب را باید فقدان همین دید کلان دانست. فقدانی که البته به خودی خود، نشان‌دهنده نبود هماهنگی در میان دستگاه‌های مرتبط و مسوول است و در نتیجه، هیچ ایده‌های متنوع، جدید و ناظر به مسائل روز هم از این رهگذر شکل نمی‌گیرد و برنامه‌سازان با دغدغه‌های شخصی و شناخت‌های محدود، تولیدات تکراری را روی آنتن می‌فرستند.

روی دیگر صداوسیما؛ موفق‌تر از آن چه فکر می‌کنید
با این حال، اگر از همین برنامه‌های معدودی که مستقیماً به موضوع حجاب و عفاف می‌پردازند صرف نظر کنیم، متوجه می‌شویم که صداوسیما آن قدرها هم در این حوزه الکن نبوده است. حضور زنان با انواع حجاب‌ها در تولیدات نمایشی و غیرنمایشی تلویزیون، تقریباً تصویری متنوع از حجاب را در طول سال‌ها به جامعه عرضه کرده که نقش بسزایی در بالا بردن آستانه تحمل‌پذیری انواع پوشش‌ها با رعایت موازین شرعی داشته است. ما بدون اینکه توجه داشته باشیم هر روز، زنان بسیاری را با پوشش‌های متنوع از چادر گرفته تا مانتوها و مقنعه‌ها و روسری‌های رنگی و طرح‌دار، در قالب مجریان برنامه‌های صبحگاهی و عصرگاهی، گویندگان خبر، مهمان‌های برنامه‌ها، مصاحبه‌شوندگان مردمی در وله‌های خبری و غیرخبری و البته بازیگران فیلم‌ها دیده‌ایم و این تصویر ناخواسته، ذهنیت همه ما را نسبت به حدود حجاب شکل داده است.

حجاب را سمپاتیک کنیم
تلویزیون البته در این حدود هم همپای جامعه تغییرات زیادی داشته طوری که اگر امروز سریال‌های اوایل 
دهه شصت یا اواخر‌70 را پخش کند، ناخودآگاه، توجه مخاطب به این ابعاد جلب می‌شود. پروتکل‌های داخلی شفاف اما ناگفته در تلویزیون، تأثیر مهم‌تری در تصویر مخاطب از حجاب داشته‌اند و عمیق شدن در همین موضوع می‌تواند مبدأ ایده‌های جدیدتر و دقیق‌تری برای ترویج حجاب در تلویزیون باشد. شاید ما فقط به این نیاز داشته باشیم که به عرضه انواع متنوع حجاب، به شکلی پررنگ‌تر و عامدانه‌تر فکر کنیم و در هر برنامه‌ای با هر موضوع تخصصی، پیوستی برای حجاب و حضور زن، تدارک ببینیم. شاید مهم‌ترین کارمان همین باشد که به جای بحث‌های بیهوده در برنامه‌های طولانی گفت‌وگومحور، آن هم به‌نحوی که تصویر مخاطب را منحصر در مدل خاصی از پذیرش دین کند و شریعت را به جای اعتقاد و بینش بنشاند، به سمپاتیک کردن شخصیت‌های محجبه در تولیدات نمایشی بپردازیم و از این طریق، همدلی بیشتری نسبت به حجاب برانگیزیم. کاری که معکوس آن را سال‌ها، رسانه‌های خارجی انجام داده‌اند و می‌دهند.

تصویر محجبه‌ها در تولیدات نمایشی
شخصیت‌هایی مثل مریم افشار (لعیا زنگنه) در سریال 
«در پناه‌تو» یا حنانه پناهی (لادن مستوفی) در سریال «دوران سرکشی» می‌توانند تا سال‌ها تصویری از حجاب بسازند که البته تنها منحصر به خود پوشش نباشد و پیوست‌هایی از کاراکتر و شأن اجتماعی و خانوادگی آن هم بسازد. کما اینکه مرحوم حمیده خیرآبادی با پیچیدن چادر به دور کمرش تا سال‌ها از مادربزرگ یک خانواده، تصویری متصل به پوشش ساخته بود. در مقابل این روزها دختر دانشجوی چادری، در سریالی چون «دلدادگان» تصویر متفاوت و قابل تاملی ساخته است. توجه به حجاب به‌عنوان پیوست همه برنامه‌های تلویزیونی، بدون تردید راهبردی اثرگذارتر از ساخت برنامه‌های غیرکارشناسی و در فرم‌های خسته‌کننده یا همراه با ایجاد انحراف در افکار عمومی خواهد بود.

captcha
شماره‌های پیشین