sobhe-no.ir
1340
یکشنبه، ۲۶ دی ۱۴۰۰
14
یادداشتی بر مجموعه«شاه فراری شده» نوشته عطیه هراتی همزمان با سالروز فرار شاه

معجزه قصه

صبح نو

یادداشتی بر مجموعه«شاه فراری شده» نوشته عطیه هراتی همزمان با سالروز فرار شاه

معجزه قصه

از شنیدن تا خواندن
یکی از گونه‌های جذاب روایت، سرگذشت‌نامه‌ها و خاطره‌نگاری‌ها هستند. جذاب‌اند، چون علاوه‌بر مایه داستانی و روایی، قطعه‌هایی از تاریخ، اوضاع‌واحوال زمانه و آداب‌ورسوم آدم‌های آن موقع، در کتاب می‌آید. در دنیای کتاب‌ها، خاطره‌نگاری‌ها و سرگذشت‌نامه‌های زیادی در سراسر جهان از آدم‌ها و اتفاقات بسیاری نوشته شده است و عواملی مثل جذاب بودن واقعه، مشهور بودن شخصیت و درنهایت قدرت قلم نویسنده‌ای که روایت یا تدوین را برعهده دارد، اثر را مانا و خواندنی می‌کند یا برعکس، فقدان کشش موضوع و جذاب نبودن روایت، می‌تواند به شکست یک کتاب بینجامد.
انقلاب اسلامی ایران در سال57 و حوادث و اتفاقاتی که در این برهه از تاریخ این کشور افتاده است، یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین موضوعاتی است که درباره آن و شخصیت‌های دخیل در آن، کتاب نوشته شده است. از انتشار کتاب‌های خاطره‌نگاری درباریان تا سرگذشت‌های خودنوشت مبارزان انقلابی تا خاطره‌نگاری‌ها و سرگذشت‌نگاری‌هایی که با همت و قلم نویسندگان درباره آدم‌ها و وقایع تالیف و تدوین 
شده است. روایت آنچه گذشت و به قلم آوردن مبارزات و واگویه کردن حوادث و شرایطی که باعث شکل‌گیری انقلاب و پیروزی آن شد، از اصلی‌ترین و مهم‌ترین موضوعات تاریخ معاصر ما هستند که البته خیلی سریع با آغاز جنگ تحمیلی، جای خود را به موضوع مهم دیگری داد که همین مساله
 باعث شد که همچنان حرف ناگفته و نانوشته زیادی از آن زمان در حافظه‌ها باقی مانده باشد.
 ما دهه شصتی‌ها در دوران کودکی‌مان، علاوه‌بر شنیدن قصه کدو قلقله‌زن، غول چراغ‌جادو و شنگول‌ومنگول، روایت مستقیم و بی‌واسطه پدران و مادران و معلمان و بزرگ‌ترهای‌مان را از دوران شاهنشاهی و انقلاب، می‌شنیدیم. اصلا گاهی روی بدن پدران و پدربزرگ‌های‌مان، اثر شکنجه را لمس می‌کردیم و وقتی چشم‌های مادران‌مان از یادآوری آن روزها به اشک می‌نشست، ما را غصه‌دار می‌کرد و به فکر فرومی‌برد. اما...
اما دهه هفتادی‌ها، دهه هشتادی‌ها، دهه نودی‌ها... روزبه‌روز فاصله‌شان با شنیدن ماجراهای بی‌واسطه بیشتر شد. جوانان مبارز دوره انقلاب، حالا کهنسالانی شدند که هرازگاهی از میان ما پر می‌کشند و دریایی از خاطرات و گنجینه‌ای تاریخی همراه با جسم‌شان به خاک 
سپرده می‌شود. حالا دیگر برای کودکان دهه‌های80 و 90 و پس از آن، تاریخ انقلاب و دفاع‌مقدس، نه از زبان راویان زنده که از طریق کتاب‌ها، فیلم‌ها و عکس‌های باقی‌مانده نقل می‌شود و چاره‌ای نداریم جز اینکه تاریخ و آنچه را بر این مردم گذشت تبدیل به کتاب‌هایی خواندنی برای کودکان کنیم تا بدانند بر این ملت و سرزمین چه گذشته است.
مجموعه 12جلدی «شاه فراری شده» یکی از بهترین کتاب‌هایی است که درباره زندگی و زمانه در دوران شاهنشاهی و مبارزات ضد شاه، نوشته شده است. «مجید ملامحمدی»، نویسنده نام‌آشنای کودک و نوجوان، در این مجموعه خاطراتی از تاریخ ایران تا 22بهمن سال1357 را با قلمی روایی و به شیوه خاطره‌نگاری کودکانه نوشته است.
نویسنده این مجموعه در زمان وقوع انقلاب، یازده‌ساله بوده است. زندگی در شهر قم و دستگیری پدرش ازسوی ساواک و تاثیر این واقعه در زندگی و روحیات این کودک، باعث شده تا پسر یازده‌ساله سال57، درکی عمیق از انقلاب پیدا کند و خاطرات آن دوران با جزئیات فراوانش، در ذهن و قلبش ثبت شود.
«مجید ملامحمدی» در آغاز دهه50 زندگی، به کمک استعداد و ذوق نویسندگی‌اش، دوباره کودک می‌شود، به محله کودکی‌اش پرواز می‌کند و همراه با پدر و مادر و مادربزرگ شیرین‌سخن و اهالی محل، راوی انقلاب از زاویه نگاه یک پسر 10، 11ساله می‌شود. این زاویه نگاه و روایت انقلاب از زبان یک کودک برای خواننده بی‌نهایت جذاب، شیرین و تاثیرگذار است.
در این کتاب‌ها، کودکان به‌صورت کاملا داستانی و شیرین با کلماتی آشنا می‌شوند که الفبای اولیه تاریخ انقلاب است. واژگانی مثل تبعید، ساواک و ساواکی، اعلامیه، تظاهرات و... که به مخاطب کودک کمک می‌کند علاوه‌بر خواندن داستانی پرکشش و جذاب، سطح اطلاعات عمومی خود را بالا ببرد و فهم درستی از آنچه می‌خواند برایش شکل بگیرد.
یکی از بزرگ‌ترین ویژگی‌های مجموعه «شاه فراری شده»، این است که حوادث و آنچه در داستان‌ها آمده، مبتنی‌بر واقعیت و براساس خاطرات واقعی نویسنده نوشته 
شده است. واقعی بودن کوچه، خیابان و خانه، واقعی بودن آدم‌ها و اتفاقات، باعث شده است تا خواننده در فضایی کاملا محسوس قرار بگیرد و قلم داستانی و توصیف جزئیات با چاشنی طنز مخاطب را پای کتاب نگه می‌دارد.
این مجموعه در ابتدا به‌صورت یک رمان تک‌جلدی نگاشته شده اما برای خواندنی‌تر کردن آن، در فرایند چاپ و نشر در 12داستان مجزا به چاپ رسیده است. بعید است کسی یک جلد از این کتاب را بخواند و به دنبال کردن قبل و بعد آن علاقه‌مند نشود. 
خط ربط داستان علی‌رغم تقسیم در جلدهای مختلف، حفظ شده است و به همین دلیل شاید بد نباشد که این مجموعه به‌صورت تک‌جلدی نیز منتشر شود تا دنبال کردن داستان راحت‌تر شود.
توصیف فضای اجتماعی و سیاسی کار دشواری است که نویسنده به‌خوبی از پس آن برآمده است. توصیف اختناق سیاسی، شیوه‌های مبارزات، روش‌های تعلیم و تربیت مدرسه، امکانات زندگی و خدمات اجتماعی... همگی با زبانی جذاب برای کودک بازگو شده است که البته در کنار این توصیفات، تصویرگری‌های «مهسا هدایتی»، به خواننده کمک زیادی می‌کند.  تصویرگری‌های دلنشین از آدم‌ها، خانه‌ها، خیابان‌ها و فضاها در کنار فونت عجیب، جالب و نامتعارف کتاب، این مجموعه را به لحاظ بصری جذاب کرده است. فونت به‌کاررفته در کتاب، دست‌نویس یک کودک است با بزرگ و کوچک شدن‌های جالب، خط کشیدن زیر بعضی جملات و کج‌شدن‌های کودکانه.
در کنار همه ویژگی‌ها، اسم‌هایی که برای هر جلد و هر داستان انتخاب شده، کاملا متناسب با سلیقه کودکانه است و به‌طورقطع برایش جذابیت خواهد داشت. راستش را بخواهید نه برای کودک که «شاهنشاه و ملاقه ننه‌جان» برای هرکسی در هر سنی جذاب است و او را کنجکاو می‌کند.
در هر جلد، چه می‌گذرد؟

جلد 1: آن روز قله دماوند گریه کرد
قصه با معرفی کوتاه قهرمان کوچک داستان از زبان خودش شروع می‌شود. با معرفی مختصری از اعضای خانواده که زندانی بودن پدر در زندان شاه، از همان ابتدای داستان احساس مخاطب را درگیر و او را برای اطلاع یافتن از سرنوشت پدر، همراه نگه می‌دارد. در جلد اول علاوه‌بر توصیفات ابتدایی و ضروری، سفری به خرداد1342 هم می‌شود و نویسنده به‌طور هوشمندانه‌ای نقطه آغاز انقلاب و منشأ جرقه ابتدایی را برای مخاطب خود روشن می‌کند.
 
جلد 2: من به دیدن شاه نمی‌روم!
حال و هوای جلد دوم بیشتر در مدرسه سپری می‌شود و توصیفات نویسنده از فضا و معلم‌ها و کادر مدرسه، بازگوکننده اوضاع‌واحوال مدارس آن دوره است. چالش بزرگ این قسمت، دیدار دانش‌آموزان با شاه است که این چالش در همین جلد به پایان نمی‌رسد و در جلد بعدی ادامه دارد.
 
جلد 3: اسم اینجا سیاه‌چال است
چالش دیدار با شاه در این جلد تکلیفش روشن می‌شود و علاوه بر آن، مبارزه و درگیری‌های خیابانی، نبض داستان را همچنان تند نگه‌داشته‌اند.
 
جلد 4: شاهنشاه و ملاقه ننه‌جان
بدون شک یکی از جذاب‌ترین شخصیت‌های این مجموعه، «ننه‌جان» است. مادربزرگی که پسرش در زندان ساواک گرفتار است و همراه با عروس و نوه‌اش زندگی می‌کند. نگرانی‌ها، تحلیل‌ها، نفرین‌ها و کارهای ننه‌جان، به فضای قصه جان داده و محال است که خواند و نخندید.
 
جلد 5: ننه‌جان در زندان شاهنشاه
چالش رفتن به ملاقات پدر یکی از بخش‌های اوج این داستان است؛ به‌خصوص رفتارها و حرف‌های ننه‌جان به این قسمت، حال و هوای خوبی داده است. علاوه‌بر زندان، در این جلد درباره درگیری‌های خیابانی، مدرسه فیضیه و نقش آن در آن دوران و حمایت انقلابیون از یکدیگر، قصه‌پردازی شده است.
 جلد 6: ننه‌جان به آسمان رفته!
تحصن و طاغوت دو کلمه نام‌آشنای ادبیات انقلابی است که در این جلد در خلال داستان برای مخاطب ساده‌سازی می‌شود. داستان با سفر به شهر اشتهارد ادامه می‌یابد، با حمل اعلامیه جذاب‌تر می‌شود و با گم‌شدن ننه‌جان 
به اوج می‌رسد.
 
جلد 7: آب‌خنک شاهنشاه
اتفاقاتی باعث می‌شود که قبل از رسیدن به اشتهارد، توقفی در تهران صورت بگیرد. کلمه حکومت نظامی به‌خوبی تعریف و توصیف می‌شود، قهرمانان قصه به‌سمت اشتهارد می‌روند و چالش حمل اعلامیه از قم تا اشتهارد ادامه دارد.
 
جلد 8: بوی گلابی‌های آقاجان
قهرمانان داستان به اشتهارد می‌رسند و در این جلد علاوه‌بر توصیف خدمات شهری ضعیف و قطع مکرر برق به درگیری‌های خیابانی اشاره می‌شود و شعارهای پرتکرار که در تظاهرات‌ها فریاد زده می‌شد، در دل داستان بازگو می‌شوند.
 
جلد 9: شاهی که شاخ داشت!
دیوارنویسی‌ها و شعار دادن بالای پشت‌بام‌ها، دو اقدام انقلابیون بود که در این جلد درباره آن صحبت می‌شود. علاوه‌براین از گاز اشک‌آور و شیوه‌های سربه‌نیست کردن معترضان ازسوی سربازان شاه روایت می‌شود و این جلد با خبر شهادت شهید اندرزگو به پایان می‌رسد.
 
جلد 10: بابا را به دریاچه نمک انداخته‌اند
در جلدهای پایانی، کم‌کم فضای داستان حال و هوای اوج انقلاب را می‌گیرد. مدارس تعطیل می‌شود، خبر می‌رسد که زندانیان سیاسی به‌زودی آزاد می‌شوند، این جلد با شیرینی نان خامه‌ای و خبر خوشحالی باریدن برف به پایان می‌رسد.
 
جلد 11: درخت سیبی که با امام دوست بود
اتفاقی که منتظرش بودیم در این جلد می‌افتد. پدر از زندان آزاد می‌شود و حالا قهرمان کوچک قصه در کنار پدرش پا به میدان مبارزه می‌گذارد. این جلد با عکس زیبای امام‌خمینی(ره) و با بوی سیب تمام می‌شود.
 
جلد 12: هواپیمایی که فرشته‌ها همراهش بودند
در جلد پایانی، اتفاقات روزهای آخر منتهی به 22بهمن روایت می‌شود. از 26دی‌ماه که شاه فرار می‌کند تا لحظه تاریخی ورود امام‌خمینی(ره) و پیروزی سال‌ها مبارزه. 
به قول ننه‌جان، بالاخره روزگار دیوها تمام می‌شود.
 
تاریخ‌نگاری کودکانه
ما به بازگو کردن وقایع مهم تاریخ به کودکان‌مان نیاز داریم؛ چه تاریخ معاصر و چه قبل از آن. استفاده از ظرفیت بی‌نظیر داستان و قصه‌گویی با چاشنی تصاویر چشم‌نواز، می‌تواند سخت‌ترین و یخ‌ترین موضوعات را برای کودک خواندنی و گرم کند. مجموعه «شاه فراری شده» که به همت به نشر (انتشارات آستان قدس رضوی) منتشر شده است، نمونه خوبی ازاین‌دست است که گرچه نمونه‌های دیگری نیز داریم اما هرگز حق مطلب و آنچه باید گفته شود، به‌اندازه کافی ادا نشده است. هنوز داستان‌های زیادی در دل تاریخ معاصر هستند که باید روایت شوند و در جان‌ودل کودکان ایرانی ثبت و ضبط شوند.
علاوه‌بر بیان خاطرات و وقایع، روایت ماجرا از این جنبه که اصلا چرا انقلاب شد؟ و توصیف شرایط آن زمان، از موضوعات مهمی است که نباید از آن غفلت کرد. کودکان و نوجوانان این سرزمین، دختران و پسران 10 و 12ساله ما حق دارند تا کاملا بدانند که چه شد و چرا. و زبان اعجازآمیز قصه بهترین بستر برای بیان حرف‌هایی است که گفتن‌شان سخت است.
یکی از امتیازات بزرگ این مجموعه که آن را تحسین‌برانگیز می‌کند، وفاداری زیاد نویسنده به واقعیت است؛ به‌طور مثال، توصیف او از زندان این‌گونه است که زندان قم یک مکان معمولی بوده و نه سیاه‌چاله‌ای دهشتناک و عجیب‌وغریب. توصیف پیرمردی که گرچه مرد باخدا و عابدی است اما مبارزه و تظاهرات را بی‌فایده می‌داند. این روایت‌های واقعی و بت نساختن از افراد و غرق نشدن در فضای اغراق، علی‌رغم زبان لطیف و قصه‌گو، اتفاق خوب این کتاب است که به‌سادگی نمی‌توان از آن گذشت.

یکی از امتیازات بزرگ این مجموعه که آن را تحسین‌برانگیز می‌کند، وفاداری زیاد نویسنده 
به واقعیت است 

captcha
شماره‌های پیشین