sobhe-no.ir
1215
یکشنبه، ۲۷ تیر ۱۴۰۰
7
«صبح‌نو» دلایل وقوع همزمان خشکسالی و سیل در کشور را بررسی می‌کند

سیل و بی‌آبی

فائزه مومنی / طی روزهای اخیر استان‌های آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، البرز، کرمان، فارس، سیستان‌وبلوچستان، سمنان و کردستان درگیر سیل شدند. جاری شدن روان آب در مسیل‌ها، آب‌گرفتگی معابر، برخورد صاعقه، بالا آمدن ناگهانی سطح آب رودخانه‌های فصلی و انسداد موقت جاده‌ها، خسارت به محصولات کشاورزی، تخریب سازه‌های موقت و مفقود شدن دو نفر در استان کرمان ازجمله خسارت مالی و جانی بروز سیل در این هشت استان بود. به گفته کارشناسان، در دو روز آینده نیز به‌ویژه در ساعات بعدازظهر و اوایل شب، در نیمه جنوبی و جنوب‌شرقی کشور و نوار شمالی ابر، بارش باران، رگبار و رعد و برق و تندباد پیش‌بینی می‌شود. بروز سیل‌های شدید در حالی رخ می‌دهد که هم‌اکنون در برخی نقاط کشور ازجمله خوزستان و سیستان‌وبلوچستان تنش آبی شدیدی رخ داده و خشکسالی پهنه گسترده‌ای دارد. در ایران میانگین بارندگی سالانه حدود 250میلی‌متر است و از آنجایی که در زمان‌های مختلف توزیع نمی‌شود، به‌صورت سیل و روان‌آب جاری شده و از دسترس خارج می‌شود. علاوه‌براین میزان تبخیر آب در ایران چیزی در حدود سه برابر میانگین جهانی است و حدود 70درصد آب‌های تجدیدپذیر تبخیر شده و به هدر می‌روند و درنتیجه استعداد این سرزمین برای ابتلا به خشکسالی‌های ممتد بیشتر خواهد شد. به گفته کارشناسان، علت همزمانی سیل و خشکسالی چیزی جز تغییر اقلیم نیست، درعین‌حال میزان بارندگی و سیلی که رخ می‌دهد به حدی نیست که کمبودهای بارشی کشور را جبران کند و توزیع نامناسب زمانی بارندگی نیز خسارت‌بار است. اما نکته‌ای که اهمیت دارد این است که می‌توان با استفاده از روش‌هایی چون آبخیزداری و آبخوان‌داری آب را ذخیره کرده تا در زمان‌های بی‌آبی شدید مورد استفاده قرار گیرند اما سیاست‌های دولت‌ها طی چند سال اخیر بیشتر از آنکه متکی بر این موضوع باشد، با سد‌سازی‌ها گسترده و غیرکارشناسی، ضربه سنگینی به سرمایه آبی کشور و در کل محیط‌زیست آبی زده است.

صبح نو

«صبح‌نو» دلایل وقوع همزمان خشکسالی و سیل در کشور را بررسی می‌کند

سیل و بی‌آبی

فائزه مومنی / طی روزهای اخیر استان‌های آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، البرز، کرمان، فارس، سیستان‌وبلوچستان، سمنان و کردستان درگیر سیل شدند. جاری شدن روان آب در مسیل‌ها، آب‌گرفتگی معابر، برخورد صاعقه، بالا آمدن ناگهانی سطح آب رودخانه‌های فصلی و انسداد موقت جاده‌ها، خسارت به محصولات کشاورزی، تخریب سازه‌های موقت و مفقود شدن دو نفر در استان کرمان ازجمله خسارت مالی و جانی بروز سیل در این هشت استان بود. به گفته کارشناسان، در دو روز آینده نیز به‌ویژه در ساعات بعدازظهر و اوایل شب، در نیمه جنوبی و جنوب‌شرقی کشور و نوار شمالی ابر، بارش باران، رگبار و رعد و برق و تندباد پیش‌بینی می‌شود. بروز سیل‌های شدید در حالی رخ می‌دهد که هم‌اکنون در برخی نقاط کشور ازجمله خوزستان و سیستان‌وبلوچستان تنش آبی شدیدی رخ داده و خشکسالی پهنه گسترده‌ای دارد. در ایران میانگین بارندگی سالانه حدود 250میلی‌متر است و از آنجایی که در زمان‌های مختلف توزیع نمی‌شود، به‌صورت سیل و روان‌آب جاری شده و از دسترس خارج می‌شود. علاوه‌براین میزان تبخیر آب در ایران چیزی در حدود سه برابر میانگین جهانی است و حدود 70درصد آب‌های تجدیدپذیر تبخیر شده و به هدر می‌روند و درنتیجه استعداد این سرزمین برای ابتلا به خشکسالی‌های ممتد بیشتر خواهد شد. به گفته کارشناسان، علت همزمانی سیل و خشکسالی چیزی جز تغییر اقلیم نیست، درعین‌حال میزان بارندگی و سیلی که رخ می‌دهد به حدی نیست که کمبودهای بارشی کشور را جبران کند و توزیع نامناسب زمانی بارندگی نیز خسارت‌بار است. اما نکته‌ای که اهمیت دارد این است که می‌توان با استفاده از روش‌هایی چون آبخیزداری و آبخوان‌داری آب را ذخیره کرده تا در زمان‌های بی‌آبی شدید مورد استفاده قرار گیرند اما سیاست‌های دولت‌ها طی چند سال اخیر بیشتر از آنکه متکی بر این موضوع باشد، با سد‌سازی‌ها گسترده و غیرکارشناسی، ضربه سنگینی به سرمایه آبی کشور و در کل محیط‌زیست آبی زده است.

احمد وظیفه، رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در پاسخ به پرسشی درباره دلایل همزمانی خشکسالی و بارش سیل‌آسای باران با بیان اینکه مقیاس پدیده سیل در کشور متفاوت است، به «صبح‌نو» می‌گوید: برای مثال، تمام استان سیستان‌وبلوچستان به‌جز قسمتی در جنوب آن خشک است و بارندگی شدید چند روز اخیر در همان نقطه است. هرچند باران نعمت الهی است اما در مقایسه با بارش سالانه‌ای که باید در کشور اتفاق بیفتد به‌دلیل بروز خشکسالی منتفی‌شده بسیار کم است. بارش‌های اخیر نهایتا 10درصد کمبود بارشی را که باید طی یک‌سال بوده، جبران می‌کنند و در کل تاثیر ویژه‌ای بر اوضاع ندارند.
او ادامه می‌دهد: اینکه شرایط فعلی چه دلیلی دارد چیزی جز تغییرات اقلیمی در سطح کل جهان نیست. در دنیا به سمتی می‌رویم که تعداد وقو‌ع پدیده‌های طبیعی ازجمله آتش‌سوزی، گردو خاک، طوفان حاره و غیره افزایش پیدا کرده است و همزمان کل دنیا به‌سمت گم‌تر و خشک‌شدن حرکت می‌کند. ممکن است این گرم شدن برای برخی قسمت‌های شمالی کشوری مثل روسیه خوب باشد اما برآیند کلی حاکی از گرمایش زمین است که اثرات ناگوار و نامطلوبی را رقم زده است. وظیفه با بیان اینکه خشکسالی تمام کشورهای دنیا ازجمله در آسیا و بخش‌هایی از اروپا را درگیر کرده است، می‌گوید: در ایران نیز تغییرات اقلیم باعث کاهش بارندگی‌ها شده و شدت و وسعت خشکسالی را گسترده‌تر کرده است. در کنار کاهش عرصه جنگل‌ها و توسعه بیابان‌ها، کشاورزی نادرست و استفاده بی‌رویه از آب نیز اوضاع را وخیم‌تر 
کرده است.
رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی با بیان اینکه وقتی هوا به‌شدت گرم می‌شود در نقاطی که رطوبت وجود دارد، تشکیل ابر و سیل را رقم می‌زند، اظهار می‌کند: برای مثال، در کشور ما به‌صورت نقطه‌ای که رطوبت وجود دارد، این اتفاق می‌افتد و گستره زیادی ندارد اما در اروپا که به اقیانوس متصل هستند و میزان رطوبت بالاتر، زمانی که با گرمای شدید همراه می‌شود، سیل‌های گسترده‌ای در بیشتر نقاط کشور را رقم می‌زنند. در کشور ما، این پدیده بیشتر در شمال و شمال‌غرب و نوار جنوبی تا جنوب‌شرق رخ می‌دهد و به‌صورت نقطه‌ای اثر خود را گذاشته و بارندگی شدید می‌شود.


 میزان کم بارندگی و تاخیر در بارش‌ها 
خسارت‌بار است
 او درعین‌حال به بررسی دو سنجه میزان بارندگی و توزیع نرمال اشاره کرده و می‌گوید: میزان بارندگی بسیار اهمیت دارد، اگر بارندگی در زمان مناسب اتفاق بیفتد اما میزان کافی نداشته باشد خسارت‌بار خواهد بود. درعین‌حال اگر میزان کافی داشته باشد اما توزیع زمانی آن نامناسب باشد بازهم خسارت‌بار خواهد بود. برای مثال، کشاورزان دیمی‌کار در بهار منتظر باران هستند، حالا اگر بهار باران نیاید و تابستان بیاید، محصولات را خراب کرده است یا اگر پاییز باران کافی نبارد و با فاصله چندماه دیرتر باران به مقدار کافی ببارد، دوباره به روند کشاورزی و تولید محصولاتی چون گندم ضربه خواهد زد. وظیفه اضافه می‌کند: پس می‌توان نتیجه گرفت خشکسالی و سیل این روزها نتیجه تغییرات اقلیمی است که میزان آن تاثیری بر کمبود آب کشور ندارد و درعین‌حال به‌دلیل توزیع زمانی نامناسب نیز در برخی مواقع خسارت‌بار خواهد بود. به اضافه اینکه اگر زیرساخت‌های یک شهر یا روستا ضعیف باشد، خسارت‌های دیگری ازجمله آسیب زدن به محل زندگی یا حتی جان‌ها نیز به همراه خواهد داشت. میزان کم و تاخیر در شروع بارش به‌طور کل خسارت‌بار است، چه در تابستان و چه در زمان دیگر.
 
بارش‌های فعلی کمکی به کم‌آبی نمی‌کند
صادق ضیاییان، رییس مرکز پیش‌بینی 
و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوا نیز با تاکید بر این نکته که وقوع سیل به معنی اوضاع خوب آبی کشور نیست، به «صبح‌نو» می‌گوید: در پاییز سال گذشته نیز در چند نقطه سیل داشتیم اما در ادامه با کم‌بارشی شدید در زمستان، یکی از خشک‌ترین سال‌های کشور طی 50سال اخیر را می‌گذرانیم. او ادامه می‌دهد: بارش‌های سیل‌آسا قابل اتکا نیست، بارش‌های فعلی ناشی از نسیم‌های دریایی مانسون هند است که به ما نزدیک شده و بارش‌های سهمگینی را در جنوب و جنوب‌شرق رقم زده است. این بارش‌ها تا روز دوشنبه ادامه پیدا خواهند کرد و استان‌هایی چون بوشهر، کرمان، فارس و جنوب سیستان‌وبلوچستان را درگیر کرده و خواهند کرد. البته بارش‌هایی روی رشته‌کوه البرز نیز داریم اما نقاط حادثه‌خیز نقاط جنوبی است. ضیاییان نیز تغییرات اقلیمی را دلیل اصلی همزمانی سیل و خشکسالی می‌داند و می‌گوید: در این حالت که ناشی از فعالیت‌های انسانی و استفاده زیاد از سوخت فسیلی است، نیم درجه و حتی به گفته برخی تا یک درجه دمای کره زمین افزایش پیدا کرده و پدیده‌های حدی ازجمله سیل، تگرگ، صاعقه و سایر پدیده‌های جوی افزایش پیدا کرده است.
رییس مرکز پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوا ادامه می‌دهد: به همین دلیل ناگهان در یک نقطه خشک سیلاب‌هایی اتفاق می‌افتد که عدد آن درشت نیست. ما 42درصد کمبود بارش داشتیم و با بارندگی‌های فعلی تاکنون کمبودها کاهش سه‌دهم درصدی داشته و به 41 و هفت‌دهم درصد رسیده است. درنتیجه در کل بارش کشور اثری ندارد؛ زیرا بارش‌ها به‌صورت محلی، نقطه‌ای و بسیار سهمگین و در مدت کمی رخ می‌دهد.  او درباره میزان خسارت وارده نیز توضیح می‌دهد: فارغ از ضربه‌ای که توزیع زمانی نامناسب به کشاورزی می‌زند، میزان خسارت وارده به زیرساخت‌های هر شهر یا روستا بستگی دارد؛ برای مثال، در برخی نقاط کرمان مسیل رودخانه محل چرای دام یا زمین کشاورزی بوده و با وقوع سیل تخریب شده است. در برخی نقاط دیگر نیز به‌دلیل آزاد بودن مسیر آب و لایروبی به موقع، اتفاقی نیفتاده است.
 احداث سد به جای آبخیزداری
 آبخیزداری و آبخوانداری را می‌توان تنها راهکار مقابله با مشکلات سیل و خشکسالی دانست. آبخیزداری و به‌ویژه آبخوانداری با رسالت ذاتی نفوذ باران و سیلاب به درون زمین، نقش موثری را در مهار روند تشدید خشکسالی زمین ایفا می‌کند. براساس ارزیابی‌های صورت‌گرفته، هر هکتار آبخیزداری530مترمکعب و هر هکتار آبخوانداری به‌طور متوسط بیش از هزار مترمکعب آب را در سال به زمین نفوذ می‌دهد که موجب تقویت ذخیره آب سبز در خاک و آب در آبخوان چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات می‌شود. نتایج حاصل از تحقیقات پاک‌پرور و همکاران در ایستگاه آبخوان‌داری گربایگان فسا نشان می‌دهد که 65درصد این نفود به‌صورت عمقی بوده و موجب تغذیه آبخوان‌های زیرزمینی
 می‌شود.
 آثار و نتایج مثبت آبخیزداری و آبخوانداری در مهار آب و مقابله خشکسالی در حالی است که دولت‌های مختلف از آن غلفت کرده و بیشتر به‌سمت سدسازی (و در سال‌های اخیر انتقال آب) متمایل بوده‌اند. باقر قرمزچشمه، عضو هیات‌علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری معتقد است: تنها گزینه مدیریت کلان آب در کشور آبخیزداری و آبخوانداری است اما متاسفانه دولت به‌جای هزینه در این بخش فقط سد ساخته است. سدهایی که با جمع شدن آب پشت آن‌ها حق‌آبه پایین‌دست خود را حذف می‌کنند.
 در بازدیدی که از منطقه نیک‌شهر و قصرقند سیستان‌وبلوچستان داشتیم متوجه شدیم که این منطقه ذخیره آبی خوبی دارد اما دولت به‌جای انجام عملیات آبخیزداری و آبخوانداری دراین منطقه، روی رودخانه کاجو سد احداث کرده و در پایین‌دست سیستم آبیاری را توسعه نداده و درنتیجه آب پشت سد به پایین‌دست منتقل نشده و کشاورزان از آن بی‌بهره هستند. همین امر باعث شده که منطقه دشتیاری از آب بی‌بهره بماند و حق‌آبه بخش کشاورزی نادیده گرفته شود. 
این موضوع منجر به مهاجرت‌های بسیاری به اطراف چابهار شده است. ازطرفی در سیل‌های اخیر نیز شاهد هستیم که سدهای ساخته‌شده حتی نتوانست جلوی خسارت را بگیرد. به گفته قرمزچشمه، سیل باید اتفاق بیفتد ولی بایستی مدیریت شود. اگر سیل در دشت خوزستان وارد نشود مشکلات زیادی پدید می‌آید. سدهای زیادی ساخته شده و تصور بر این است که این سدها باعث رونق خوزستان شده ولی نتیجه عکس آن رخ داده است. اگر این سدها نبود بخشی از سیل هر سال وارد دشت می‌شد و مواد مغذی را وارد آن می‌کرد و باعث آبشویی و زهکشی می‌شد. در نهایت شوری زمین کم و پوشش گیاهی خوبی در منطقه پدید می‌آمد. علت اینکه در بسیاری از مناطق کانون گردوغبار وجود دارد هم همین است؛ زیرا با فقدان پوشش گیاهی در آن مناطق مواجهیم. آبخیزداری با کاهش ضریب رواناب سطحی و افزایش نفوذ، در سرشاخه‌ها رواناب را کاهش داده و تاحدود زیادی سیلاب‌های مخرب را کاهش داده و در نتیجه در پایین‌دست به‌شدت از خسارات آن کاسته می‌شود.

captcha
شماره‌های پیشین