sobhe-no.ir
1213
چهارشنبه، ۲۳ تیر ۱۴۰۰
4
گفت‌و گو با ابراهیم متقی درباره عملکرد ظریف در وزارت خارجه

دیپلماسی رمانتیک ظریف

امروز ششمین سالگرد برجام است؛ توافقی که در زمان سکانداری محمدجواد ظریف در وزارت خارجه جمهوری اسلامی شکل گرفت. کسی که هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی سابق ایالات‌متحده آمریکا در صفحه اول یک جلد از کتاب اهدایی خود به ظریف نوشته بود: «‌تقدیم به دشمن قابل احترام، ظریف.» در این هشت‌سال هدایت دیپلماسی کشور ازسوی ظریف دو نگاه در داخل به او وجود داشت؛ برخی او را سردار دیپلماسی و مصدق زمان می‌شناسند و برخی نیز آن را مظهر دیپلماسی لبخند و مماشات با غرب می‌دانند. 6سال از اجرایی شدن برنامه جامع اقدام مشترک گذشته و میزان تعهدات ایران و غرب به این توافق، بسیاری از ابهامات پیرامون تعامل با غربی‌ها را روشن کرده است. حتی ‌نگاهی به اظهارات مقامات دولتی در این مدت نشان می‌دهد که اهداف ترسیم‌شده روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر شده و حالا دیگر از آن واژه‌ها و توصیف‌ها برای آفتاب تابان خبری نیست؛ توافقی که حتی یک‌سال هم دوام نیاورد و در نخستین سالگردش به‌جای جشن و یادبود حتی آقای ظریف ترجیح داد به قزاقستان برود تا در داخل کشور جوابگوی سوالات باشد.

صبح نو

گفت‌و گو با ابراهیم متقی درباره عملکرد ظریف در وزارت خارجه

دیپلماسی رمانتیک ظریف

امروز ششمین سالگرد برجام است؛ توافقی که در زمان سکانداری محمدجواد ظریف در وزارت خارجه جمهوری اسلامی شکل گرفت. کسی که هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی سابق ایالات‌متحده آمریکا در صفحه اول یک جلد از کتاب اهدایی خود به ظریف نوشته بود: «‌تقدیم به دشمن قابل احترام، ظریف.» در این هشت‌سال هدایت دیپلماسی کشور ازسوی ظریف دو نگاه در داخل به او وجود داشت؛ برخی او را سردار دیپلماسی و مصدق زمان می‌شناسند و برخی نیز آن را مظهر دیپلماسی لبخند و مماشات با غرب می‌دانند. 6سال از اجرایی شدن برنامه جامع اقدام مشترک گذشته و میزان تعهدات ایران و غرب به این توافق، بسیاری از ابهامات پیرامون تعامل با غربی‌ها را روشن کرده است. حتی ‌نگاهی به اظهارات مقامات دولتی در این مدت نشان می‌دهد که اهداف ترسیم‌شده روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر شده و حالا دیگر از آن واژه‌ها و توصیف‌ها برای آفتاب تابان خبری نیست؛ توافقی که حتی یک‌سال هم دوام نیاورد و در نخستین سالگردش به‌جای جشن و یادبود حتی آقای ظریف ترجیح داد به قزاقستان برود تا در داخل کشور جوابگوی سوالات باشد.

هرچند ظریف سعی داشت با توافق برجام مشکلات اقتصادی و امنیتی ایران را حل کند اما 1+9 دیدار ظریف با کری و حتی قدم زدن‌های با او در خیابان‌های ژنو نیز نتوانست این برجام را به نتیجه برساند و خدعه طرف مقابل در این توافق چربید و برجام را پیش از آنکه به بار بنشیند در کما فروبرد. سردار دیپلماسی که برجامش را با امضای کری تضمین‌شده می‌دانست، اما با روی‌کارآمدن دونالد ترامپ توافقش را در خطر دید. او هرچند سعی کرد با اروپا برجام را ادامه دهد اما طرف‌های اروپایی ضعیف‌تر از آن بودند که مقابل خواسته آمریکا قد علم کنند و برجام را یک‌طرفانه با ایران ادامه دهند. این رویکرد غرب اما موجب نشد که دستگاه دیپلماسی نگاه به غرب را تغییر دهد و رویکردی دیگر در سیاست خارجی اتخاذ کند. در این هشت‌سال بیشتر توان ظریف و وزارت خارجه صرف حفظ و احیای این توافق هسته‌ای شده است و اینک او پس از هشت‌سال خطا و آزمون‌ها در نبرد دیپلماسی با آمریکا باید پاسخ دهد که این همه هزینه برای برجام چقدر هزینه و فایده برای کشور داشته است. آیا برجام توانسته است ضریب امنیتی کشور را در مقایسه با سال92 افزایش دهد و مشکلات اقتصادی را برطرف کند. آیا تحریم‌ها علیه ایران نسبت‌به سال92 کمتر شده و روابط مبادلات اقتصادی با سایر کشورها بیشتر شده است؟
ظریف اما در بیست‌ودومین گزارش برجامی خود به مجلس شورای اسلامی که رسانه‌ها از آن به آخرین گزارش برجامی ظریف یاد کرده‌اند، از دستاورد خود دفاع کرد و برجام را یگانه راه نجات کشور دانسته است. همچنانکه  در گزارش برجامی بر همین عقیده نیز پافشاری کرده است «ملتی که یا باید همان مسیر قبل را ادامه می‌داد و شاهد «فرسایش در تمام حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و … باشد» (ص ۱۸) یا تن به «مذاکره» می‌داد.»
هرچند کسی در تلاش‌های تیم مذاکره‌کننده و آقای ظریف برای رفع مشکلات کشور و به رسمیت شناختن برخی حقوق ملت ازسوی غرب شکی ندارد و او برجام را حاصل کوششی عاشقانه برای رهانیدن ایران از دام امنیتی‌سازی آمریکا و تحریم‌های ظالمانه می‌داند اما در این راه پرپیچ‌وخم ضعف‌های فنی، سیاسی و حقوقی و مماشات‌هایی بود که می‌توانست بهتر از این سه اصل غرب حرکت کرده و مصلحت را که بنای سیاست خارجی ظریف بود، محقق کند. امروز در حالی ظریف وزارت خارجه را ترک می‌کند که برجام بزرگ‌ترین چالش سیاست خارجی به‌عنوان میراث او برای دولت آینده خواهد بود. برجام نه‌تنها دیوار تحریم‌ها را ترک نداد، بلکه این دیوار را قطورتر هم کرد و حالا پای ایران نیز در تعهدات حقوقی برجام گیر کرده است و نمی‌تواند اقدامات مقتضی لازم را براساس منافع ملی انجام دهد. برجام امروز به چالشی تبدیل شده که نمی‌تواند از آن خارج شد و نه می‌توان به آن امید داشت. همچنانکه مجددا توان و ظرفیت وزارت خارجه صرف مذاکراتی سخت و نفسگیر با کشورهای عضو کمیسیون مشترک برجام (موسوم به ۱+۴ ) و از طریق آنان به‌صورت غیرمستقیم با آمریکا شده است. خروجی این مذاکرات سه پیوست باید داشته باشد: رفع تحریم‌ها (تعهدات آمریکا)، اقدامات هسته‌ای (تعهدات ایران)، و طرح اجرایی (چگونگی اجرا ازجمله راستی‌آزمایی.) براساس آنچه در وین توافق شده است در ازای رفع تحریم‌ها  اقدامات نظارتی ذیل به اجرا درخواهد آمد: اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی و نظارت حساب‌شده بر تعهدات برجامی؛ غنی‌سازی اورانیوم در سطح حداکثر 67/3 درصد؛ استفاده از حداکثر ۶۱۰۴دستگاه سانتریفیوژ 1-IR؛ حفظ حداکثر ۳۰۰کیلو مواد غنی‌شده و معاوضه مازاد آن با کیک زرد؛ تبدیل رآکتور آب سنگین اراک به یک رآکتور نوین ولی بدون خطرات اشاعه‌ای، با حفظ ماهیت آب سنگین آن.

هرچند آمریکا گفته است هیچ تضمینی برای پایبندی به برجام نخواهد داد و متعهد نمی‌شود که دولت آینده این کشور از این توافق خارج نشود. یعنی مجددا مذاکرات در یک دور باطل خواهد افتاد که ایران از هیچ‌یک از این توافق‌ها منتفع نخواهد شد.
از سوی دیگر، نکته غفلت‌شده در دوران ظریف سیاست خارجی متوازن بود که او خود نیز در آخرین گزارش برجامی این‌گونه به آن اشاره کرده است: «اگر درمورد ضرورت کار متوازن با شرق و غرب به یک اجماع ملی رسیده بودیم و از یک‌سو با خوش‌خیالی، دوستان دوران سختی را در سراب طمع سرازیر شدن شرکت‌های غربی از خود نرنجانده بودیم و از سوی دیگر از همه امکانات برجام برای ایجاد منافع اساسی اقتصادی برای همه کنشگران - به شمول شعبات خارجی شرکت‌های آمریکایی - بهره برده بودیم، هم دوستان‌مان سرخورده نمی‌شدند و در دوران سختی رهای‌مان نمی‌کردند و هم ترامپ برای فشار حداکثری با مانع جدی سرمایه‌داران جهانی - ازجمله در داخل آمریکا - مواجه می‌شد. فقط نیاز بود همدل و همصدا از همه امکانات برای اجرای بهینه سیاست کشور در پذیرش برجام استفاده می‌کردیم.» او به‌طور تلویحی گفته است که ادامه مذاکرات وین در دولت سیزدهم پیگیری خواهد شد و برجام به‌عنوان پرچالش‌ترین میراث ظریف برای دولت آینده برجای خواهد ماند و این دولت با تمام ادعاهایش در حقوقدان بودن و بلد بودن زیان دنیا نتوانست بر خدعه و نیرنگ غرب پیروز شود و برجام را به سرمنزل مقصود برساند.
برای ارزیابی توافق هسته‌ای موسوم به برجام و همچنین هشت‌سال سکانداری محمدجواد ظریف بر دستگاه سیاست خارجی با دکتر ابراهیم متقی، استاد دانشگاه و کارشناس مسائل بین‌المللی گفت‌وگو کردیم.
 
ظریف وزارت خارجه را به برجام تقلیل داد
 ابراهیم متقی در گفت‌وگو با «صبح‌نو» با بیان اینکه دولت آینده ناچار به ادامه برجام است، اظهار داشت: اگرچه دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی رو به اتمام است اما هنوز تصویر مشخص و دقیقی درباره دولت آینده وجود ندارد. موضوع دولت آینده در حوزه سیاست خارجی همکاری با سیاست بین‌الملل خواهد بود. ابراهیم رئیسی در مناظره‌های انتخاباتی و در مصاحبه بعد از پیروزی انتخاباتی به این موضوع اشاره داشت که به تعهدات بین‌المللی ایران پایبند بوده و تلاش دارد موازنه‌ای جدید در روابط همکاری‌جویانه ایران با سایر کشورها ایجاد کند. این موازنه جدید تابعی از مطالبات مبسوط و تعهدات گذشته است و در چنین شرایطی، ابراهیم رئیسی ناچار خواهد بود تا ریاست خارجی ایران را در ادامه برجام غیرموثر و ناکارآمد ادامه دهد.
وی افزود: هرگاه سخن از برجام در حوزه سیاست خارجی می‌شود دو برداشت کاملا متفاوت از آن به ذهن منعکس می‌شود. برداشت اول مربوط به روایت ظریف، کارگزاران دولت روحانی و طیف گسترده‌ای از شهروندان و نخبگانی است احساس می‌کنند عدم موفقیت برجام ناشی از انتقاد گروه‌های رقیب یا کالبدشکافی برجام ازسوی گروه‌های دانشگاهی و پژوهشی است و گروه دوم این رویکرد را دارند که می‌توان در برخورد با غرب به مطالبات حداکثری نائل شد. اما واقعیت آن است نه مطالبات حداکثری امکان‌پذیر بوده و نه دفاع از برجام و سیاست خارجی ظریف مشکلی را حل می‌کند.
 
قهرمان‌سازی از تابوت برجام
 متقی با بیان اینکه جواد ظریف در سه‌ماه گذشته همواره تلاش داشت تا کارنامه‌ای موفق از عملکرد خود ارائه دهد، گفت: در اولین گام، او مصاحبه مطبوعاتی را برگزید، برخی از رسانه‌ها جواد ظریف را بولد کردند و بار دیگر تلاش کردند از تابوت برجام قهرمان ملی بسازند؛ به همان گونه‌ای که مصدق نتوانست جنبش ملی شدن صنعت نفت را به نتیجه مطلوب برساند و نتیجه‌ای جز کنسرسیوم در سال1354 حاصل نشد، برجام نیز با هیچ‌یک از اهداف و ادعاهای بیان‌شده همگونی نداشت اما برجام در اندیشه سراب‌گونه باقی ماند و به یکی از چالش‌های اصلی سیاست خارجی ایران در سال‌های 1395 تا 1400 تبدیل شده است.
 
ایدئالیسم دیپلماتیک ظریف همچون 
ابرهای بهاری زودگذر بود
این کارشناس مسائل بین‌الملل ادامه داد: جواد ظریف تلاش دارد تا اهداف ایدئالیستی یا به قول خود، دیپلماسی عاشقانه را به واقعیتی دقیق از حوزه منافع‌ملی تبدیل کند. دیپلماسی عاشقانه ظریف انگاره‌هایی از ایدئالسیم دیپلماتیک و رویاگرایانه‌ای در فرهنگ و اندیشه و رویکرد نخبگانی منعکس می‌کند. ایدئالیسم دیپلماتیک ظریف روزهای امیدوارکننده‌ای برای اقتصاد و زندگی اجتماعی ایران به وجود آورد اما همانند 
ابرهای بهاری بسیار زودگذر و بی‌نتیجه سپری شد. ظریف مفهوم نورمالیزیشن را در ادبیات خود به‌کار گرفته است. این مفهوم به معنای آن است که ایران به جامعه ملل بازگردد تحریم‌ها علیه ایران پایان یابد و همکاری‌های بین‌المللی با ایران بخشی از زندگی اجتماعی و اقتصادی دولت و جامعه ایرانی را شکل دهد.
دیپلماسی مماشات به جای عادی‌سازی
وی با بیان اینکه برجام فصل تضادهای ایران و آمریکا را افزایش داد، تصریح کرد: در سال2000 ایران و آمریکا در آستانه درگیری‌های اجتناب‌ناپذیر قرار گرفتند، اقدامات تاکتیکی ایران و آمریکا علیه یکدیگر می‌توانست با نشانه‌هایی از بحران روبه‌رو شود. ریشه تصاعدی بحران در تحولات سیاسی و امنیتی 1398 تا 1399 ناشی از دیپلماسی نامتوازن ظریف بود. مرشایمر به این موضوع اشاره دارد که هرگاه کشوری از سیاست مماشات بهره‌گیری کند به‌گونه‌ای اجنتاب‌ناپذیر با انتظارات فزاینده روبه‌رو می‌شود. واقعیت آن است که ظریف دیپلماسی مماشات را به نشانه نرمالیزیشن یا عادی‌سازی روابط با سیاست بین‌الملل فرض کرده است.
 
برجام صرفا همکاری‌های مرحله‌ای است و نه قرارداد بین‌المللی
این کارشناس مسائل بین‌الملل یادآور شد: نکته دوم در ارتباط با برجام را که می‌توان به آن اشاره داشت، مساله «غیرامنیتی کردن ایران» است. ظریف فکر می‌کرد که از طریق سیاست مماشات می‌تواند ایران را در وضعیت غیرامنیتی قرار دهد، درحالی‌که تحقق امنیت ملی برای هر کشوری در شرایطی حاصل می‌شود که از حداقل قدرت تاثیرگذار برخوردار بوده و در مذاکرات بین‌المللی بتواند اهداف خود را منعکس سازد. برنامه جامع اقدام مشترک به‌هیچ‌وجه یک قرارداد بین‌المللی محسوب نمی‌شود و ایدئالیسم دیپلماتیک ظریف همواره بیانگر این ایده و امید برای جامعه ایرانی بود که هیچ‌کس در آمریکا نمی‌تواند برجام را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که برجام به‌هیچ‌وجه در قالب توافق‌های بین‌المللی قرار ندارد. برجام صرفا برنامه‌ای کلی برای همکاری‌های مرحله‌ای محسوب می‌شود. چه برجامی که در دوران ظریف تثبیت شد و چه برجامی که در آینده‌ای نزدیک یا دور تنظیم شود. در چنین شرایطی تیم دیپلماتیک جدید باید فعالیت‌های خود را از چالش‌های برجامی آغاز کند. اگرچه تجربه نشان داده که برخی از کارگزاران تیم ظریف در دوران آینده مشارکت خواهند داشت. به‌این‌ترتیب، روند سیاست خارجی ایران در دوران جدید می‌باید معطوف به همکاری‌های موثر و سازمان‌یافته برای احیای برجام باشد. احیای برجام گام نخستین تامین حقوق ملی ایران برای بهینه‌سازی منافع و امنیت ملی کشور خواهد بود.
 
ظریف وزارت امورخارجه را به‌ برجام تقلیل داد
متقی در ادامه با ارزیابی اولویت‌های ظریف در سیاست خارجی گفت: نکته آخر را می‌توان در ارتباط با سیاست نامتوازن ظریف در ارتباط با ستاد وزارت امورخارجه و الگوی کنش همکاری‌جویانه با سایر بازیگران دانست. ظریف در دوران تصدی وزارت، تمامی وزارت امورخارجه را به برجام تقلیل داده بود و انگاره یک‌بعدی از سیاست خارجی منجر به حاشیه‌ای شدن بسیاری از بخش‌های موضوعی و حوزه همکاری دوجانبه شد.
وی تاکید کرد: همکاری نامتوازن با روسیه و چین در مقایسه با آمریکا و جهان غرب را می‌توان در ادبیات خداحافظی ظریف مشاهده کرد. 
لازم به توضیح است جهت‌گیری در سیاست خارجی ظریف مبتنی بر همکاری با جهان غرب بوده و براین اساس زمینه پیگیری پروژه‌هایی به وجود آمد که ماهیت غرب‌محور داشته‌است. درنهایت می‌توان به این موضوع اشاره داشت که دوران ریاست‌جمهوری روحانی و نقش ظریف در سیاست خارجی ایران رو به اتمام است اما روایت‌های ناگفته‌ای از برجام، چالش‌ها و مطلوبیت‌های آن وجود دارد که عرصه پژوهش‌های امنیتی ایران در آینده را شکل خواهد داد.
این استاد دانشگاه، با بیان اینکه قضاوت درباره سیاست خارجی ظریف را باید صرفا براساس دستاوردها و نتایج آن ارزیابی کرد، بیان داشت: ظریف امروز باید به این پرسش پاسخ دهد که در روزهای واپسین تصدی وی در 
وزارت خارجه، آیا ضریب امنیتی ملی ایران در مقایسه با 1392 افزایش یا کاهش یافته است؟ همچنین باید براساس این پرسش قضاوت شود که دستاوردها و هزینه‌های برجام برای حکومت ساخت سیاسی مردم و نظام اجتماعی به چه میزان بوده است؟ اگر برجام موفق بود چرا دولت روحانی در ریاست‌جمهوری خود اقتصاد جامعه را با تورم بسیار بالا و چالش‌های اقتصادی جبران‌ناپذیر 
همراه کرده است؟

دیپلماسی عاشقانه ظریف انگاره‌هایی از ایدئالسیم دیپلماتیک و رویاگرایانه‌ای در فرهنگ و اندیشه و رویکرد نخبگانی منعکس می‌کند. ایدئالیسم دیپلماتیک ظریف روزهای امیدوارکننده‌ای برای اقتصاد و زندگی اجتماعی ایران 
به وجود آورد اما همانند 
ابرهای بهاری بسیار زودگذر و بی‌نتیجه سپری شد

captcha
شماره‌های پیشین