sobhe-no.ir
1160
شنبه، ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰
14
گفت‌وگوی «صبح‌نو» با مسعود هاشمی‌نژاد، کارگردان و نمایشنامه‌نویس؛

در دوران کرونا آدم‌های عمیق‌تری شده‌ایم

سمانه استاد / در آثار هنری از جمله سینما و تئاتر، نویسنده را می‌توان مغز متفکر کار و اندیشه پشت اثر دانست. همه چیز از او شروع می‌شود، از زمانی که او ایده‌ای را پرورش داده، ساعت‌ها با آن کلنجار رفته و پس از بارها و بارها بازنویسی به خروجی‌ای تبدیل می‌کند که امکان تولید پیدا کرده است. بسیاری از آثار تصویری و نمایشی این روزها بیشترین ضربه را از متن خورده و نمی‌توان منکر شد که متن خوب بیش از نیمی از کار را رقم می‌زند.

صبح نو

گفت‌وگوی «صبح‌نو» با مسعود هاشمی‌نژاد، کارگردان و نمایشنامه‌نویس؛

در دوران کرونا آدم‌های عمیق‌تری شده‌ایم

سمانه استاد / در آثار هنری از جمله سینما و تئاتر، نویسنده را می‌توان مغز متفکر کار و اندیشه پشت اثر دانست. همه چیز از او شروع می‌شود، از زمانی که او ایده‌ای را پرورش داده، ساعت‌ها با آن کلنجار رفته و پس از بارها و بارها بازنویسی به خروجی‌ای تبدیل می‌کند که امکان تولید پیدا کرده است. بسیاری از آثار تصویری و نمایشی این روزها بیشترین ضربه را از متن خورده و نمی‌توان منکر شد که متن خوب بیش از نیمی از کار را رقم می‌زند.

«مسعود هاشمی‌نژاد» از جمله هنرمندان تئاتر است که بیشتر با نام نمایشنامه‌نویس شناخته می‌شود تا کارگردان. تابه‌حال نمایشنامه‌های زیادی از این نویسنده پرکار به روی صحنه رفته و جوایزی نیز برای او به ارمغان آورده است. این نویسنده که چندین نمایشنامه را در نوبت چاپ دارد به‌تازگی دو نمایشنامه «مرد مصلوب به گاو مرده» و «یک زندگی بهتر» را با کمک نشر نیو راهی کتابفروشی‌ها کرده است. در این مجال «مسعود هاشمی‌نژاد» در گفت‌وگو با «صبح‌نو» درباره این نمایشنامه‌ها و علاقه‌اش به تجربه‌گرایی در امر نوشتن چنین می‌گوید:

به‌تازگی دو نمایشنامه از شما به نام‌های «مرد مصلوب به گاو مرده» و «یک زندگی بهتر» در نشر نیو به چاپ رسیده است. چه شد که این نمایشنامه‌ها را به چاپ رساندید؟
 نمایشنامه‌های دیگری نیز در نشر نیو در دست چاپ هستند اما در ابتدا و طی جلسات و توافقاتی تصمیم گرفتیم ابتدا از نمایشنامه‌های کوتاه‌تر مانند «مرد مصلوب به گاو مرده» شروع کنیم. پیش از این نیز اثری از من به نام «چشم‌ها» در سال89 در انتشارات «نمایش» به چاپ رسیده بود. نمایشنامه‌های زیادی در نوبت چاپ در انتشارات «نمایش» داشتم که به‌دلیل برداشته شدن یارانه کاغذ امکان چاپ پیدا نکردند و سال‌ها در نوبت چاپ منتظر ماندند. تا اینکه از طریق دوست خوبم، «محمد نورالدینی» با نشر نیو و بابک پرهام عزیز آشنا شدم و قرار شد طی زمانبندی مشخصی نمایشنامه‌ها به چاپ برسند که درحال‌حاضر دو نمایشنامه «مرد مصلوب به گاو مرده» و «یک زندگی بهتر» راهی بازار کتاب شده‌اند.
 
از ایده نمایشنامه «مرد مصلوب به گاو مرده» بگویید و اینکه چطور به این متن رسیدید؟
 ایده نمایشنامه مربوط به سال87 و دورانی است که به همراه سعید حسنلو در جشنواره تئاتر دانشگاهی فعالیت می‌کردیم. این جشنواره مختصات و ویژگی‌های خاص خودش را دارد و نمایش‌ها بیشتر تجربه‌گرا هستند تا رئالیستی. در آن سال‌ها تحت‌تاثیر نویسنده بزرگ، «ریموند کارور» بودم و ایده اولیه این نمایشنامه نیز از داستان‌های او به ذهنم خطور کرد. پس تصمیم گرفتم ادای دینی به نویسنده موردعلاقه‌‌ام کنم. ایده را با سعید حسنلو مطرح کردم و گپ و گفت‌ها و ایده‌پردازی‌های اجرایی منجر به شکل‌گیری نمایشنامه‌ای شد که بسیار مبتنی بر اجرا بود، هرچند که فرایند نوشتن این ایده به پروسه‌ای طولانی تبدیل شد ولی در نهایت در همان سال در جشنواره تئاتر دانشگاهی به کارگردانی مشترک من و سعید حسنلو به روی صحنه رفت و جزو تجربیات دلچسبی است که در این حوزه دارم.
بعدها در سال92 به پیشنهاد حسین کشفی اصل نمایشنامه را بازنویسی کردم، هرچند هیچگاه موفق نشدیم که نمایش را به روی صحنه ببریم ولی نمایشنامه چاپ‌شده همان متن بازنویسی‌شده است.
 
نمایشنامه «یک زندگی بهتر» نامزد دریافت بهترین نمایشنامه از جشنواره فجر شده است. ایده این نمایشنامه چطور شکل گرفت؟
ایده نمایشنامه «یک زندگی بهتر» نیز از داستان واقعی گرفته شده که دوستی برایم تعریف کرد. داستان در مورد جانبازی بود که به‌دلیل کم داشتن یک درصد از اثرات شیمیایی نتوانسته بود کارت جانبازی دریافت کند و دچار مشکلات زیادی شده بود. این داستان بسیار برایم تکان‌دهنده بود و پس از شنیدنش شروع به ایده‌پردازی کردم. حاصل کار نمایشنامه «یک زندگی بهتر» بود که در سال91 نوشته شد. این نمایشنامه را پس از نگارش به نهادهای مختلفی که متولی بحث تئاتر مقاومت هستند، فرستادم اما از طرف این نهادها رد شد؛ زیرا آن را ضد جنگ می‌دانستند. در سال91 و 92 این نمایشنامه را برای شرکت در بخش صحنه‌ای جشنواره فجر فرستادم که هر دو سال رد شد اما جالب است که همین نمایشنامه در سال‌های93 و 94 نامزد بهترین نمایشنامه از جشنواره فجر شد و برایم بسیار جالب بود که سیاست‌های جشنواره چقدر طی دو سال متفاوت است.
 
این دو نمایشنامه و همچنین نمایشنامه «فقط چهل‌روزه بودم» که سال گذشته به روی صحنه رفت شامل فضایی رویاگونه یا کابوس‌وار می‌شود که به‌نوعی شخصیت از متن کار جدا شده و با مخاطب شروع به صحبت می‌کند. چرا چنین فضاهایی را در نمایشنامه‌های خود قرار داده‌اید؟
این موضوع در بعضی از نمایشنامه‌های من و نه همه آن‌ها صدق می‌کند. یکی از دلایلش این است که من کارم را با نوشتن نمایشنامه‌های تجربه‌گرا آغاز کردم. بسیار به فضاهای خودساخته علاقه‌مند بودم. منظورم جهان‌هایی است که شاید ما‌به‌ازاهای بیرونی نداشته باشند، اما با قواعد خودشان و در دنیای خودشان می‌توانند کار کنند و مخاطب را به سلوکی دیگر ببرند. تکنیک شکست فضا و مونولوگ بی‌واسطه با تماشاگر وامدار همان تجربه‌گرایی است و در کارهای رئالیستی‌ام نیز وارد شده است. در سوی دیگر معتقدم هر قصه‌ای فضای خودش را می‌طلبد و آن را طی فرایند نوشتن می‌سازد. اگر جایی در نمایشنامه کاراکتر از قالب کشمکش و گفت‌وگوی روی صحنه جدا شده و به گفت‌وگو با مخاطب می‌پردازد به دلیل این است که نقطه‌ای رازآلود در آن کاراکتر وجود داشته که امکان بروز در روی صحنه را نداشته است و باید فضایی شکل می‌گرفته که شخصیت در آن بروز کند.

 یکی از ویژگی‌های نمایشنامه‌های شما این است که امکان اجرا در هر سبکی را به کارگردان می‌دهد. به‌عنوان مثال می‌توان به نمایشنامه «چهل روزه بودم» اشاره کرد که متنی رئالیستی است اما اجرایی سورئال در سال گذشته داشت.
 همیشه تجربه‌گرایی در نوشتن را دوست داشته و دارم. نمایشنامه‌هایی دارم که در فضای فانتزی می‌گذرند که البته هنوز به اجرا نرسیده و چاپ نشده‌اند. در نمایشنامه «چهل روزه بودم» شکل خاصی از رئالیسم وجود داشت که تلفیقی بود از یک دنیای عینی و یک دنیای ذهنی. «مسعود طیبی»، کارگردان اثر، نیز با تکیه بر همین اصلی که در نمایشنامه وجود داشت، این فضا را پررنگ‌تر کرده و فضایی سورئال ساخت که به نوعی بازخوانی جدیدی از متن نمایشنامه بود. من نیز این بازخوانی را پسندیدم؛ زیرا به این موضوع در حین نوشتن فکر نکرده بودم. من به یک ناتورالیسم انتزاعی در اجرا معتقدم؛ اتفاقی که در اجرای نمایشنامه یک زندگی بهتر به کارگردانی «شهاب‌الدین حسین‌پور» و طراحی صحنه «سعید حسنلو» رخ داد. در این اجرا کل اتفاقات در یک حمام رخ می‌داد که در نمایشنامه معنای خاص خودش را داشت.
 
آیا به نظر شما می‌توان این تجربه‌گرایی را به همان میزان که در متن وجود دارد، در اجرا نیز وارد کرد؟
 به این تجربه‌گرایی در نوشتن معتقدم، اما در اجرا به نظر من باید تجربه‌گرایی منطبق بر زیست هنری ما و ذائقه مخاطب باشد. با برخی از تجربه‌گرایی‌هایی که اخیرا مد شده است موافق نیستم؛ زیرا تجربه‌گرایی به این معنی نیست که هر چه اجرا پیچیده‌تر و گنگ‌تر باشد اثر بهتری خلق شده است. هر چیزی از سورئال‌ترین آثار، دفرمه‌ترین نقاشی‌ها و حتی پیچیده‌ترین داستان‌ها، منطق خاص خودش را دارد که اثر را قابل رمزگشایی و قابل نقد می‌کند.
 
کرونا بر روی کار شما به‌عنوان کارگردان تئاتر و البته بیشتر نمایشنامه‌نویس چه تاثیری گذاشته است؟
 در حیطه کارگردانی بی‌شک تاثیر بسیاری گذاشته و عملا کارهای اجرایی و فرایند اجرا را پیچیده، سخت و غیرقابل توجیه از لحاظ مالی کرده است. در رابطه با من به‌عنوان نویسنده تاثیر زیادی نگذاشته است، به این دلیل که نویسنده همیشه یک قرنطینه مزمن را همراه با خود دارد اما کرونا از لحاظ ذهنی بی‌شک روی من تاثیراتی گذاشته است. پیش از کرونا دنیایی که نمایشنامه‌هایم را در آن می‌ساختم، زیبا نبود و بیشتر سعی می‌کردم به واقعیت‌هایی بپردازم که برایم آزاردهنده بودند. دوران کرونا به ما فهماند که این دنیا آنقدر که فکر می‌کردیم جای مناسبی برای زیستن نیست و همه‌چیز به‌واسطه یک اتفاق ناشناخته تغییر می‌کند. این «این‌همانی» برای من جذاب بود، برای من دوران کرونا شبیه جهان کتاب «طاعون» از آلبر کامو است و من خودم را در جای آدم‌هایی می‌بینم که در شهر اران اسیر طاعون شده و باید به شکلی با این مساله کنار بیایند.
 
برای دوران پس از کرونا چه آثاری آماده کرده‌اید که با عادی شدن شرایط امکان تولید خواهند داشت؟
 در این ایام دو نمایشنامه نوشتم، اولی که «چرتالدو»  نام دارد؛ یک فانتزی کمدی است با نیم‌نگاهی به داستان‌های کوتاه ایتالو کالوینو که در اولین فرصت امیدوارم به روی صحنه برود. نمایشنامه دیگر به نام «اتاق سفید»، یک گروتسک است که در مرحله آماده‌سازی است و اولین تجربه بنده در کار با بازیگران نوجوان است. در دوران کرونا خودم را بیشتر با فیلمنامه‌نویسی مشغول کردم و دو فیلمنامه کوتاه نوشتم که هر دو را آقای «حسین میرزامحمدی» ساختند. فیلمنامه بلندی نیز نوشته‌ام که در مراحل پیش‌تولید به سر می‌برد.
 
به نظر شما به‌عنوان یک نویسنده فعال، آثار پس از کرونا چه ویژگی‌هایی خواهند داشت؟
با عادی شدن شرایط فکر می‌کنم با خیل عظیمی از آثار دوستان و همکارانم روبه‌رو خواهیم شد که به نظرم خلاقانه‌تر هستند؛ زیرا کرونا چیزی را در زندگی ما تغییر داده است. از نگاه من آثار پس از کرونا اندیشمندانه‌تر خواهند بود؛ زیرا توفیق اجباری قرنطینه در دوران کرونا باعث شده است که ما آدم‌های عمیق‌تری شویم.
 
 

captcha
شماره‌های پیشین