ترسیم افق فقه آینده توسط آیت‌الله اعرافی

حوزه با «موضوع‌شناسی» زنده می‌ماند

همایش علمی پژوهشی «فقه فعال» پنج‌شنبه گذشته در تالار شیخ طوسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی قم از سوی «معهد الاجتهاد الفعال» و با سخنرانی آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور برگزار شد.

در این نشست آیت‌الله اعرافی تلاش کرد که افق آینده فقه را در حوزه علمیه ترسیم کند.
 افقی که به‌زعم او جز با توجه حوزه‌های علمیه به موضوع‌شناسی و ارتباط با واقعیت‌ها و دانش‌های روز محقق نمی‌شود.

تعهد حوزه به تحول در فقه
اعرافی ابتدای سخنانش را با تقدیر از تلاش‌های آیت‌الله سیفی مازندرانی شروع کرد و سپس خودش را «خادم حوزه» نامید و مأموریت و تعهد اصلی خودش و حوزه علمیه را به منظور گشایش ابواب و افق‌های جدید در برابر فقه و علوم دیگر اعلام کرد.
او با توضیح درباره این تعهد، گفت: حوزه بیدار و فعال حوزه‌ای است که مرزهای خود را در مسائل مختلف فقه گسترش دهد و همواره درصدد گسترش مرزها و توسعه هوشمند علوم اسلامی و الهی باشد و این تعهد ماست.
اعرافی فقه بی‌تفاوت نسبت به مستحدثات و صرفاً نظاره‌گر را «فقه مرده» خواند و بر ضرورت تحول در حوزه علمیه بر اساس واقعیت‌های روز تاکید کرد و گفت: فقه به طور طبیعی و دائم با زمانه در تعامل است و از زنده‌ترین دانش‌های بشری و اسلامی است.
تحولات بشر هر سال بیشتر می‌شود و به حدی رسیده که در یک سال به اندازه یک قرن تحول ایجاد می‌شود؛ گاهی به فاصله یک سال فهرست مجموعه مقالات در زمینه یک موضوع جزئی، به اندازه یک کتاب می‌شود.
مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور موضوع‌شناسی را راه ارتباط حوزه و فقه با تحولات روز عنوان کرد و افزود: فقهای بیدار و هوشمند ما باید پا به پای این تحولات جلو بروند؛ این مسائل نو وقتی به فقه موجود عرضه می‌شود، قلمروهای نوین باید چند تحول داشته باشند؛ نخستین آنها این است که مسائل جدید در همین ابواب و فصول جا پیدا کند که ساده‌ترین کار است و البته نیاز به موضوع شناسی دارد.

کتب جدید باید تدوین شود
اعرافی بر ضرورت تألیف و تدوین کتب فقهی جدید علاوه‌بر کتب قدیمی فقه تاکید کرد و کمیت و کیفیت آن را توضیح داد: نخستین مطلبی که در این زمینه حائز اهمیت است، این است که در فقه موجود فقط حدود 50 تا 60 کتاب وجود دارد.
انواع مسائل در هر یک از کتب و فصول فقهی وجود دارد که باید به آن‌ها نیز پاسخ داده شود؛ برخی از مسائل گنجایش و ظرفیت تبدیل شدن به یک کتاب را دارد و نباید به عنوان یک تک مسأله در کنار مسائل دیگر باشد. موارد ذکر شده باید در تمام دروس خارج فقه ما محقق شود و اساتید معزز نیز آن‌ها را مدنظر داشته باشند.
کار دیگر این است که کتاب‌های جدید چاپ شود و هر روز که دیر اقدام شود، در زمینه گسترش فقه کم‌کاری کرده‌ایم.
 ابواب موجود باید به ۷۰باب برسد. رییس جامعه المصطفی العالمیه با بیان اینکه باید حدود 20 کتاب جدید در فقه چاپ شود، درباره زمینه و موضوع این کتاب‌ها بیان کرد: یکی از آن‌ها کتاب تعلیم و تربیت است که بنده چند سالی است در حال تدوین آن هستم؛ کتاب روابط اجتماعی از دیگر کتبی است که باید به آن پرداخته شود؛ اسلام صد توصیه مهم و صد منع در حد کراهت و تحریم دارد که واقعاً کتابی فقهی می‌طلبد.
اعرافی با اشاره به کافی نبودن علم اخلاق برای ساماندهی روابط اجتماعی بیان کرد: مدیریت و سازمان جای کار زیادی دارد و ظرفیت یک کتاب فاخر دارد؛ هنر و رسانه، محیط‌زیست، پزشکی، معماری و شهرسازی، بازی و ورزش از دیگر ابواب فقهی است که باید برای آنها یک کتاب در عرض کتاب‌های موجود باشد. در حوزه سیاست، فقه و حکومت نیازمند این کتاب هستیم که موجود نیست.
مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور «دقت» را لازمه تدوین کتب فقهی دانست و گفت: برای تدوین کتب فقهی همان دقت‌های پیشین با همان حساسیت‌هایی که فقهای پیشین داشتند باید رعایت شود و دقت شود که این کتاب‌ها بر پایه‌های اصیل حاکم باشد؛.

تحول در اصول اجتهاد
بخش دیگر سخنان آیت‌الله اعرافی به مباحث علم اصول و شرایط تحول در آن اختصاص داشت. او در این‌باره گفت: راجع به اصول برخی می‌گویند کاستی‌هایی دارد و برخی هم می‌گویند زوائد دارد؛ پس ابتدا باید یک طبقه‌بندی در اصول انجام شود. در طبقه‌بندی پیشنهاد می‌شود یک اصول مشترک برای گزاره‌های مختلف داشته باشیم که بخشی از آن‌ها در اصول ما است؛ بخشی از اصول مخصوص حوزه‌های توصیفی و بخشی هم مخصوص فقه است.
این اصول مشتمل بر مسائلی است که بیشتر از فقه کارآمدی دارد و برخی موارد نیز ضرورت ندارد و ممکن است به‌عنوان زوائد باشد و در فقه اثر نداشته باشد؛ مبانی و قواعد موضوع شناسی که مؤسسه‌ای هم برای آن احداث شده، جای کار خیلی زیادی دارد.
او با اشاره به تلاش‌های شهید صدر در تدوین نظام اقتصادی گفت: شهید صدر یک باب نظام اقتصادی را باز کرد اما شاگردان او این نظام‌سازی را ادامه ندادند و سؤالات مهمی وجود دارد که در اصول ما پاسخی به آن‌ها داده نشده است؛ ما چه ضوابطی برای بهره بردن از سیره ائمه (عهم) داریم؟
اعرافی با طرح این سؤال تصریح کرد که 20 قاعده مهم وجود دارد که اجتهاد بر پایه آن استوار است و باید به آنها پرداخته شود.
 او در پایان گفت: ما باید در همه این قلمروهای نو وارد شویم و هر کدام از آنها دنیای وسیعی دارد که باید آرام و سنجیده و جدی آنها را پیگیری کنیم و نظام اسلامی به آنها نیاز دارد؛ این مطالباتی است که رهبر معظم انقلاب و مراجع تقلید دارند و با نگاهی هوشمندانه این راهبردها را به ما نشان داده‌اند.