در نشست رونمایی کتاب «فهم جوهره اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در عرصه عدالت» مطرح شد

تحقق عدالت، نظریه می‌خواهد

دانشگاه امام صادق (ع)، دیروز میزبان نشست رونمایی از کتاب «فهم جوهره اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در عرصه عدالت» بود. نشستی که به همت هسته عدالت‌پژوهی مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) و با سخنرانی دکتر عادل پیغامی، معاون پژوهشی این دانشگاه، آقای محمدصادق تراب‌زاده جهرمی، از نویسندگان کتاب و حجت‌الاسلام دکتر احمد واعظی از پژوهشگران برجسته حوزه عدالت و رییس دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم برگزار شد.

در این نشست نقطه مورد اجماع هر سه سخنران، نیاز به طرح نظری روشنی از عدالت بود؛ طرحی که جز با پژوهش علمی به دست نمی‌آید. چنانچه پیغامی در سخنان خود،‌ محور قرار دادن عدالت را لازمه تولید علوم انسانی اسلامی و به‌تبع آن تمدن اسلامی قلمداد کرد. او حتی حرکت به سمت اقامه عدالت بدون عدالت‌پژوهی را «انحراف» نامید و گفت: نکند که ارتجاع و حرکت قهقرایی در این زمینه داشته باشیم. برخی مخالف عدالت پژوهی هستند و معتقدند باید برای اقامه عدالت حرکت کرد و عمل کرد. این انحراف است. تا از لحاظ نظری و فکری عدالت را دقیقاً نشناسیم نمی‌توانیم آن را محقق کنیم. سربازان ولایت باید مطالعه داشته باشند و اندیشه‌های ولی‌فقیه شان را دقیقاً بشناسند. ما نباید مانند اشعریون در بحث اصالت عدالت یا امامت یا ... متوقف باشیم. شیعه سال‌هاست که این مباحث را به وحدت رسانده است.
او برای آن‌که بر اهمیت این مساله و همچنین پیشینه پژوهشی این حوزه در میان پژوهشگران معاصر دانشگاهی تاکید کند، فهرستی از این پژوهش‌ها را برشمرد: به‌عنوان‌مثال دکتر عیوضلو بحث عدالت و کارایی را مطرح کرد که این نکته در بحث اقتصاد کلاسیک خیلی مهم است. یا آقای زری‌باف که در حوزه عدالت،  نظریه دارند. همچنین کتاب آقای خان دوزی نیز بسیار مفید است که در حال ترجمه به سه زبان دنیاست و در حال مطرح شدن در شرق اروپاست. فعالیت‌های پژوهشکده ابن‌سینا یا کاری که آقای شریعت انجام داده‌اند نیز در این زمینه مفید است.
تراب‌زاده هم با بیان این‌که تا نظریه اسلامی در باب عدالت نداشته باشیم، هر کاری کنیم سعی و خطا خواهد بود، گفت: هنوز نتوانسته‌ایم چهارچوب اندیشه‌ای و جبهه‌ای واحد در این زمینه تشکیل بدهیم و ما با این کتاب سعی در حرکت برای این هدف داشته‌ایم.او روش سهل‌الوصول برای نظریه‌پردازی اسلامی در باب عدالت را رجوع به اندیشه‌های متفکران اسلامی دانست و ادامه داد: متفکرین معاصر ما ورودهای خوبی به موضوع عدالت داشته‌اند و در این حوزه هم پژوهشی داشته‌ایم که در آینده منتشر خواهیم کرد. اما در ابتدا به بررسی اندیشه‌های رهبری در این زمینه پرداختیم. به نظر رهبری اقامه این ارزش نیاز به عدالت‌پژوهشی دارد و این عدالت‌پژوهشی نیز ملزوماتی دارد. عدالت از دیدگاه ایشان یعنی محیط سالم و مساعد معیشت برای رشد و استکمال انسان به سمت توحید مبتنی بر طبیعت شاکله و فطرت انسان.
سخنان واعظی در ادامه جلسه بیشتر به اهمیت و الزامات پژوهش درزمینه عدالت اختصاص داشت. او از نداشتن نقشه‌ای واحد برای تحقق عدالت در دولت‌ها و مجلس‌های گذشته انتقاد کرد و گفت: کنشگران برای اقامه عدالت، چه کنشگران رسمی و چه اجتماعی تحت یک نقشه واحدی عمل نمی‌کنند. ما دولت‌ها و مجالس متعددی داشته‌ایم که همه نیز شعار عدالت داشته‌اند. اما در بهترین حالت بر اساس «شبه‌علم» عمل می‌کنند؛ یعنی تشخیص‌ها و سلایق شخصی و گروهی خودشان اساس است.او عدالت‌پژوهی را منحصر در ابعاد فقهی ندانست و گفت: دانش هنجاری در این زمینه کافی نیست. دانش هنجاری یعنی صورت وضعیت مطلوب را ترسیم کردن؛ بلکه باید چگونگی رسیدن از وضع موجود به وضع مطلوب را نیز تبیین کرد.واعظی علت ضعف نظری فقه ما در مساله عدالت را عدم تشکیل حکومت شیعی و ولایت در طول تاریخ دانست و گفت: ولایت محقق کننده عدالت است. فقه ما به فقه فردی و فقه استنباطی تبدیل شد. یعنی فقیه به دنبال استنباط احکام مکلفین بوده است اما پیاده‌کردن عدالت دغدغه فقها نبوده است. در یک جمله یعنی فقهمان را با نگاه حکومتی ندیده‌ایم.او در قسمت بعدی سخنانش سعی کرد مثال‌هایی درباره مسایلی که یک پژوهشگر عدالت با آن مواجه است، بزند. واعظی گفت: یک نکته آن است که اگر مسأله عدالت با مسائل دیگر تزاحم پیدا کرد چه باید کرد؟ مثلاً با مسایلی چون حفظ نظام، کارآمدی، امنیت و ... نکته دیگر این است که آیا عدالت در رأس فضایل دیگر است یا در عرض برخی فضایل است؟
واعظی یکی از الزامات تحقق عدالت را «صالح بودن» بودن مجریان عدالت عنوان کرد و افزود: عدالت امری تکنیکال نیست که مهم نباشد مجری آنچه کسی است. شرط لازم استقرار عدالت آن است که مدیران و صاحبان مناسب اجتماعی که درواقع مجری عدالت هستند افراد صالحی باشند. یک رابطه تولیدی میان عادل بودن صاحبان مناسب با استقرار عدالت وجود ندارد. اینکه مدیران افراد صالحی باشند شرط لازم است اما شرط کافی نیست. چون تفاوت است میان حکومت صالحان و عادلان با حکمرانی عادلانه. درست است که شرط لازم است اما تضمین‌کننده نیست.او تاکید کرد که برای عدالت‌پژوهی نیازی نیست که از صفر شروع کنیم و با اشاره به کتاب خودش با موضوع نقد و بررسی نظریات عدالت، مثال زد که دیوید هیوم بیشتر از 6 صفحه درباره عدالت صحبت نکرده اما مقالات متعددی درباره نگاه هیوم به عدالت نوشته شده است.او با این مثال به پژوهشگران توصیه کرد که به مرزهای دانش موجود نزدیک شوند و تلاش کنند یک گام بیشتر از آن بردارند. واعظی ادامه داد: امروز از متفکران حَی و زنده بهره‌مندیم و نشان دادن پژوهش‌هایمان به آنان می‌تواند بسیار مفید باشد.واعظی مزیت انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای برای بررسی بحث عدالت را این موضوع دانست که ایشان صرفاً یک نظریه‌پرداز نیست، بلکه در اجرا و مدیریت راهبردی دستی هم دارد و زیروبم مشکلات و مسائل موجود را می‌داند. او با اشاره به تاکید رهبری بر سه‌گانه عدالت، معنویت و عقلانیت گفت: عقلانیت یعنی به اسم عدالت شتاب‌زده عمل نکردن. عقلانیت باب حرکت و مدیریت مبتنی بر دانش و معرفت را باز می‌کند.نکته آخری که واعظی آن را به‌مثابه یکی از الزامات عدالت‌پژوهی توصیه کرد، پژوهش‌های مساله‌محور بود. او گفت: کار شما نباید فقط بررسی و تبیین اندیشه‌های متفکران باشد. بلکه برای پژوهش در این عرصه باید به سمت مسأله‌محوری حرکت کنید.کتاب «فهم جوهره اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در عرصه عدالت» به نویسندگی آقایان محمدصادق تراب‌زاده جهرمی، سیدعلیرضا سجادیه و حسین سرآبادانی تفرشی، توسط انتشارات دانشگاه امام صادق (ع) در مهرماه سال جاری، در حجم تقریبی 200 صفحه و با قیمت 17هزار تومان منتشر شده است.