sobhe-no.ir
972
یکشنبه، ۲۲ تیر ۱۳۹۹
13
خبر

در کشور ما فیلسوفان اجتماعی جهت‌دهنده و تعیین‌کننده مسائل نیستند

مشکل مبنایی ما در علوم انسانی چیست

عباس شاکری، عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در یادداشتی با عنوان تأملی بر روش‌شناسی در اقتصاد در ایران به این موضوع پرداخته است که مشکل مبنایی ما در علوم انسانی چیست؟

صبح نو

در کشور ما فیلسوفان اجتماعی جهت‌دهنده و تعیین‌کننده مسائل نیستند

مشکل مبنایی ما در علوم انسانی چیست

عباس شاکری، عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در یادداشتی با عنوان تأملی بر روش‌شناسی در اقتصاد در ایران به این موضوع پرداخته است که مشکل مبنایی ما در علوم انسانی چیست؟

علوم جدید همگی یک بستر فلسفی دارند؛ چه علوم اجتماعی و چه علوم دقیقه. کارکرد علم اساساً جنبه ابزاری دارد و برای کسب قدرت و توانایی تسلط بر طبیعت و پیشرفت در این زمینه است. درواقع فلسفه دکارت تکلیف علم جدید را مشخص و کارکردهای آن را تعریف کرده است؛ لذا تناسب بین فلسفه علوم و ماهیت و کارکرد آنها یک اصل مهم است. ما در دهه‌های گذشته درجاتی از تقلید را در استفاده از علوم جدید در کشور تجربه کرده‌ایم. در سال‌های گذشته هم سعی‌مان این بوده است که علوم انسانی و اجتماعی جدید را بر پایه فلسفه الهی و قدسی سوار و در کشور اجرا کنیم و این هم امری تقریباً نشدنی است.؛ لذا مشکل نحوه صحیح مواجهه با علوم جدید و ارائه تفکر فلسفی مبتنی بر فرهنگ و سنت‌ها و مبتنی‌کردن علوم جدید بر آن همچنان باقی است. همه این موارد در مورد اقتصاد هم صادق است.
در مغرب‌زمین در مراحل اولیه توسعه، دانشمندانی که در حوزه اقتصاد نظریه‌پرداز بودند اقتصاد را به‌طور مجزا مطرح نمی‌‌کردند و همه قلمروهای علوم اجتماعی مرتبط را هم در نظر می‌‌گرفتند، مخصوصاً به فلسفه اجتماعی به‌عنوان بستر و جهت تکامل نظریات سخت بها می‌دادند؛ لذا در آن مراحل همه موضوعات غیراقتصادی اعم از فلسفه، اخلاق، سیاست، فرهنگ، تاریخ و موضوعات جامعه‌شناختی را در تحلیل‌های اقتصادی دخالت می‌دادند. وقتی در عمل نهادهای اجتماعی برآمده از آن دیدگاه مستقر و مشخص شد، در ابتدای قرن بیستم دانشمندان مجال یافتند دانش اقتصاد را به‌طور مجزا مطرح کنند. بعدها هم ریاضیات و آمار به‌عنوان ابزاری جدید برای تحلیل موضوعات اقتصادی به خدمت گرفته شد و در بعضی موارد جای هدف و وسیله خلط شد و دقت‌های ریاضی و انعطاف‌ناپذیری‌های مدل‌های مبتنی بر آمار و ریاضی بر لحاظ واقعیت‌های اجتماعی و تعامل‌های پیچیده قلمروهای پیچیده علوم اجتماعی ترجیح داده شد، به طوری که در دانشگاه‌های کشورهای پیشرفته بخش زیادی از فعالیت‌های علمی و پژوهشی حالت کاربردی و جزئی و ذره‌ای به خود گرفته است و از تحلیل‌های جامع و عمیق مبتنی بر فلسفه اجتماعی خبری نیست (جز دانشگاه‌های معتبر و معدود).
در ایران با وجود تأسیس پرتعداد دانشکده‌های اقتصاد و گسترش چشمگیر کمی تحصیلات عالی در این حوزه، از جنبه روش‌‌شناسی ما با مسائل عدیده و حلقه‌های مفقوده زیادی مواجه هستیم. مشکل مبنایی‌مان این است که بدون تدارک و ارائه یک فلسفه اجتماعی مبتنی بر فرهنگ و ارزش‌ها و سنت‌های بومی، در پی این هستیم که علوم اجتماعی مبتنی بر فلسفه دکارتی را بر فلسفه الهی و قدسی (بدون لحاظ زمان) مبتنی ‌‌کنیم، در حالی که چنین امری امکان‌پذیر نیست. مشکل دیگر ما این است که اگر ما در دهه‌های اخیر نیم‌نگاهی هم به تطابق نظریات اقتصادی با شرایط محیطی خودمان داشته‌ایم، چندان نتیجه‌بخش نبوده است، زیرا ما در حوزه اقتصاد و سایر علوم اجتماعی به فلسفه اجتماعی توجه نداشته و نداریم و اساساً به پرداختن به فلسفه اجتماعی در حوزه علوم انسانی موضوعیت نداده‌ایم. این در حالی است که از ابتدای قرن ۱۸ تاکنون در مغرب‌زمین فیلسوفان اجتماعی ابتکار عمل جهت‌دهی علوم اجتماعی را در دست داشته‌اند و تعداد آنها در تاریخ علم بعد از رنسانس بسیار قابل ملاحظه است. از نبود این امر مهم که بگذریم ما در تطابق نظریات اقتصادی با شرایط زمانی و محیطی نیز کار درخور توجهی انجام نداده‌ایم. عمده نظریات اقتصادی مشروط به شرایط محیطی، تاریخی و اجتماعی خاصی هستند. در بسیاری موارد ما بدون توجه به این نکته مهم آنها را برای همه امور ساری و جاری می‌دانیم و در عمل هم یک تلقی کلیشه‌ای و جزم‌اندیشانه از نظریات مذکور به نمایش گذاشته‌ایم. اساساً تطابق نظریات در علوم اجتماعی با شرایط محیطی در راستای تقویت نظریات و کارآمدی آنهاست و متقابلاً تلقی و کاربرد کلیشه‌ای آنها در عمل می‌تواند بسیار زیانبار باشد اما آنچه در عمل ما شاهد هستیم همان تلقی و کاربرد کلیشه‌ای و سطحی است.
قاعده کلی در تحلیل اقتصادی این است که ما در دستگاه تحلیلی خود بسته به موضوع مورد مطالعه و تحلیل باید همه عوامل مادی و اجتماعی و به‌طور کلی همه چیزهایی که با این موضوع مرتبط و اثرگذار هستند را در نظر بگیریم و به بیان دقیق باید از این مدل دیفرانسیل کامل بگیریم اما اگر بسیاری از عوامل اجتماعی فرهنگی، سیاسی و تاریخی را نادیده گرفته و به انجام مشتق جزئی ساده اکتفا کنیم، چه‌بسا نتایجی که از مدل‌های ساده‌سازی‌شده و محدود ریاضی به دست می‌آید کاملاً نامربوط و گمراه‌کننده باشد. مدل‌سازی مبتنی بر ساده‌‌‌سازی‌های زیاد اگر جهت نتایج را عوض نکند برای کار آموزش و یادگیری مفید است اما در عمل و حوزه کاربرد ساده‌سازی پرمخاطره است؛ لذا آنچه در بیشتر دانشگاه‌های ما و در همه محافل تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری و حتی برنامه‌ریزی ما رایج است بدون توجه به فلسفه اجتماعی نظریات و بدون لحاظ سایر شرایط اثرگذار، اکتفا‌کردن به مدل‌های کلیشه‌ای و مبتنی بر ساده‌‌‌سازی‌های زیاد است.
وضع بعضی تحلیل‌های رایج و سیاست‌گذاری‌ها در سال‌های اخیر حتی از این هم فراتر رفته و فقط به تناسب‌بندی و محاسبات جزئی بسنده می‌کنند و از این طریق اقتصاد کشور را مدام در معرض عدم تعادل و بی‌ثباتی قرار داده‌اند و نتیجه این نوع رفتار و عمل موجب شده که در ۶ دهه گذشته با وجود حدود ۳۰۰۰ میلیارد دلار درآمد ارزی ناشی از منابع طبیعی، اقتصاد کشور در دام بیکاری و تورم مستمر و رشد سرانه پایین گرفتار شده و روز به روز به مشکلاتش اضافه شود؛ لذا آنچه الان به‌عنوان توسعه نیافتگی و عدم تعادل‌ها، بی‌ثباتی‌ها، فقر و نابرابری در اقتصاد مشاهده می‌کنیم علاوه بر عوامل سیاسی و نحوه حکمرانی تا حد قابل ملاحظه‌ای به عملکرد ما در حوزه دانش اقتصاد و تلقیات کلیشه‌ای ما و تمسک به مدل‌های ریاضی بعضاً نامرتبط و محاسبات جزئی ساده‌انگارانه مربوط است؛ لذا اگر در دنیای پیشرفته، علوم اجتماعی از جمله اقتصاد، خاستگاه فلسفی جهت‌‌دهنده دارد، ما این خاستگاه را تدارک نکرده‌ایم. اگر آنها در مسیر تکامل این دانش، همه تعامل‌های قلمروهای جانبی را در نظر گرفته‌اند، ما صرفاً به تلقی تک‌ساحتی و ساده نظریات آنها بسنده کرده‌ایم. اگر آنها در عمده موارد ریاضی و آمار را به‌عنوان ابزار به خدمت گرفته‌اند، ما این ابزار را به‌عنوان هدف در نظر گرفته‌ایم. اگر در آنجا فیلسوفان اجتماعی جهت‌‌دهنده و تعیین‌کننده بوده‌اند، در کشور ما چنین امری موضوعیت ندارد؛ لذا در مجموع این وضعیت و تلقیات کلیشه‌ای و سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر محاسبات جزئی و تحلیل‌های جزئی‌نگر به جای دستیابی به اهداف ما را از اهداف‌مان دور کرده است. اخیراً دخالت دست‌های منفعت‌طلب و سرپنجه‌های فساد هم به این ناکارآمدی اضافه شده است.

captcha
شماره‌های پیشین