sobhe-no.ir
972
یکشنبه، ۲۲ تیر ۱۳۹۹
11
نکته

در اقدامی بی‌سابقه ایاصوفیه بعد از 80 سال به کاربری اصلی‌اش که مسجد بود، بازگشت

گذر از لائیسیته در ترکیه

هنگامی که سلطان محمد، فاتح قسطنطنیه، استانبول را در ۲۹ می۱۴۵۳ فتح کرد، شعری خواند که سال‌هاست مسیحیان را ناراحت کرده است. او با خواندن این بیت «بوم نوبت می‌زند بر طارم افراسياب/ پرده‌داری می‌كند در قصر قیصر عنکبوت»، امپراتور بیزانس را شبیه افراسیاب «شاهنامه» شکست‌خورده‌ای توصیف کرد که قصرش خانۀ عنکبوت و جغد (بوم) شده است. رجب طیب اردوغان هم که روز گذشته در مراسم تبدیل این موزه به مسجد سخنرانی کرده بود، این بیت را مجددا تکرار کرد تا خود را در قامت سلطان محمد فاتح عثمانی یاد‌آوری کند؛ اتفاقی که بازتاب‌های خود را هم داشت.

صبح نو

در اقدامی بی‌سابقه ایاصوفیه بعد از 80 سال به کاربری اصلی‌اش که مسجد بود، بازگشت

گذر از لائیسیته در ترکیه

هنگامی که سلطان محمد، فاتح قسطنطنیه، استانبول را در ۲۹ می۱۴۵۳ فتح کرد، شعری خواند که سال‌هاست مسیحیان را ناراحت کرده است. او با خواندن این بیت «بوم نوبت می‌زند بر طارم افراسياب/ پرده‌داری می‌كند در قصر قیصر عنکبوت»، امپراتور بیزانس را شبیه افراسیاب «شاهنامه» شکست‌خورده‌ای توصیف کرد که قصرش خانۀ عنکبوت و جغد (بوم) شده است. رجب طیب اردوغان هم که روز گذشته در مراسم تبدیل این موزه به مسجد سخنرانی کرده بود، این بیت را مجددا تکرار کرد تا خود را در قامت سلطان محمد فاتح عثمانی یاد‌آوری کند؛ اتفاقی که بازتاب‌های خود را هم داشت.

چند ماه پیش در 29 می‌، همزمان با پانصدوشصت‌و‌هفتمین سالگرد فتح استانبول به دست سلطان‌محمد فاتح که با حضور رجب طیب اردوغان برگزار شد، سوره فتح در این مسجد به تلاوت در آمد که بازتاب‌های زیادی داشت و بار دیگر موضوع باز‌شدن یا نشدن مسجد ایاصوفیه برای عبادت و بازگشت کاربری مسجد، آن را تبدیل به موضوع روز کرد. قرائت همین یک آیه کافی بود تا پس از این مراسم، وزارت خارجه یونان با واکنش به تلاوت سوره فتح در ایاصوفیه آن را اقدامی تحقیرآمیز علیه احساسات مذهبی مسیحیان بداند. پس از یونان نیز وزارت خارجه آمریکا با انتشار گزارش آزادی‌های دینی در جهان از دولت ترکیه خواست تا ویژگی چندفرهنگی و چنددینی این مکان را حفظ کند. روسیه هم به این مساله واکنش نشان داد. در برابر تمام این واکنش‌ها، ترکیه این اظهارات را مداخله در امور داخلی خود دانسته و طبق تمام معاهدات بین‌المللی حق مالکیت این مکان را متعلق به دولت ترکیه و تصمیم‌گیری در مورد آن را نیز مربوط به دولت ترکیه عنوان کرد.
مسجد ایاصوفیه که به معنی «خرد مقدس» است، در اصل یک کلیسای جامع متعلق به قرن ششم در قسطنطنیه (استانبول امروزی) بود. این بنا در زمان امپراطوری بیزانس به‌عنوان یک کلیسا ساخته شده و در زمان امپراطوری عثمانی تبدیل به یک مسجد شد که این مساله به مدت 400 سال ادامه داشت تا اینکه در زمان حکومت آتاتورک در سال ۱۹۳۵ از کاربری خود به‌عنوان مسجد خارج و تبدیل به موزه شد. ایاصوفیه از سوی سازمان یونسکو به‌عنوان میراث جهانی ثبت شده و از مهم‌ترین مکان‌های توریستی ترکیه محسوب می‌شود. در ۱۰ ژوئیه سال ۲۰۲۰ پس از آنکه دیوان عالی اداری ترکیه رای داد که این بنا همیشه مسجد بوده و نباید به موزه تغییر کاربری می‌داده ‌است، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه فرمان تغییر کاربری موزه ایاصوفیه به مسجد را امضا کرد. این تغییر کاربری یکی از وعده‌های انتخاباتی اردوغان بود و او در مارس ۲۰۱۹ این پیشنهاد را مطرح کرده بود. دیوان عالی ترکیه در حکم خود با تاکید بر اینکه ایاصوفیه در زمان تاسیس به‌عنوان «مسجد» در اختیار جامعه گذاشته شده است، اعلام کرد: «ایاصوفیه به‌عنوان مسجد در سند ثبت شده و این قابل تغییر نیست.» این دیوان بر اساس سند وقف ایاصوفیه اعلام کرده است که استفاده از این مکان به غیر ‌از مسجد یا کاربری دیگر، قانونا امکان‌پذیر نیست.
رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه که از حامیان تعویض کاربری ایاصوفیه به مسجد به شمار می‌رفت، در پیامی واگذاری ایاصوفیه به سازمان امور دینی ترکیه و بازگشایی آن به‌عنوان مسجد را تبریک گفت. اردوغان پیش‌تر گفته بود تبدیل آن به موزه «یک اشتباه بزرگ» بوده است. همزمان فرمان اجرایی رییس‌جمهور ترکیه برای واگذاری ایاصوفیه به سازمان امور دینی آن کشور و بازگشایی آن به‌عنوان مسجد در روزنامه رسمی منتشر شده است. در نخستین واکنش‌ها، کلیسای ارتدوکس روسیه با ابراز تاسف از تصمیم دیوان عالی ترکیه اعلام کرد که غیرقانونی خواندن موزه‌بودن ایاصوفیه، به انشقاق‌های بیشتر منجر خواهد شد.
اعلام تغییر کاربری ایاصوفیه از موزه به مسجد، آن هم چند روز به چهارمین سالگرد کودتای گولن باعث افزایش حامیان دولت اردوغان شده است، به نحوی که روزنامه‌های ترکیه غالباً عکس و تیتر اصلی صفحه نخست را به این موضوع اختصاص داده‌اند و تیتر «زنجیرهای ایاصوفیه شکست»، در چند روزنامه تکرار شد. نوح آلبایراک از روزنامه‌نگاران مشهور طرفدار حزب عدالت و توسعه در توییت اغراق‌آمیزی نوشت: «تاریخ حقیقی استقلال ترکیه از امروز آغاز می‌شود.» ابراهیم کارلی گل، سردبیر روزنامه ینی‌شفق نیز در توییت دیگری نوشت: «امروز ایاصوفیه، فردا مسجدالاقصی!» با این حال همه واکنش‌ها اینقدر هم مثبت نبود. اورهان پاموک که رمان‌های او به چندین زبان جهان ترجمه شده و جایزه نوبل ادبیات را کسب کرده، در یک توییت انگلیسی نوشت: «پیام این تصمیم برای کشورهای جهان آن است که از این به بعد، ما یک کشور سکولار نیستیم» و اینطور مخالفت خود را با این اقدام نشان داد.
با این حال واکنش‌های منفی کشورهای خارجی مثل یونان نشان می‌دهد این تصمیم تبعات بزرگتری برای ترکیه خواهد داشت. مسعود صدرمحمدی، کارشناس مسائل جهان اسلام درباره تبعات این مساله نوشته است: «تصمیمی که دادگاه ترکیه مبنی بر تغییر کاربری این مسجد از وضعیت موزه‌ای به مسجدی برای عبادت گرفته در واقع می‌تواند سرآغاز کینه‌ورزی‌های مسیحی و حتی عملیات‌های تروریستی‌ افراطی اروپایی‌-مسیحی و نیز تشدید موضع‌گیری‌های جریان‌های راست محافظه‌کار اروپایی علیه ترکیه شود اما این حادثه علاوه بر جنبه بین‌المللی و تمدنی‌اش در داخل ترکیه نیز از نقاط عطف تاریخی به شمار می‌آید. از دهه 80 به این‌سو که جریان اسلام‌گرا به رهبری مرحوم نجم‌الدین اربکان توانست به جایگاه مهمی در سپهر سیاسی ترکیه دست یابد، همواره چند تابو تبدیل به محل تنش میان این جریان و جناح لائیک در ترکیه بوده است. از آن جمله تبدیل کاربری ایاصوفیه به مسجد، احداث مسجد در میدان تقسیم استانبول، ورود افراد محجبه به نهادهای دولتی و حضور افراد متدین در ارتش و… .
این مسائل اگرچه می‌تواند در اصل هیچ ‌تعارضی با مبانی لائیسیته آتاترکی نداشته باشد اما در یک فرایند سیاسی‌-اجتماعی تبدیل به نمادهایی برای تقابل جریان اسلام‌گرا و لائیک در ترکیه شد. میزان حساسیت‌های موجود در این مسائل به قدری بود که در جریان کودتای 28 فوریه 1997 از جمله موضوعاتی که نشریات لائیک برای اقدام علیه نخست‌وزیر وقت، نجم‌الدین اربکان، روی آن مانور می‌دادند، امکان احداث مسجد در میدان تقسیم یا امکان تغییر کابری ایاصوفیه بود!
 

captcha
شماره‌های پیشین