sobhe-no.ir
904
شنبه، ۲۴ اسفند ۱۳۹۸
38
گفت‌وگوی «صبح‌نو» با استاد دکتر سیدیحیی یثربی درباره «فلسفه رنج» به بهانه شیوع کرونا

کرونا؛ از شر طبیعی تا شر دولتی

گفت‌وگو سید علی سیدان / تفسیر کلی پدیده‌های طبیعی و اجتماعی، کار فیلسوف است. نگاه فلسفی درست می‌تواند امکان‌ها را فراروی ما بگشاید و امید بیافریند. در گفت‌وگوی دکتر سیدیحیی یثربی که یکی از اساتید مجرب فلسفه اسلامی است، تلاش کردیم در پدیده شایع کرونا، تاملی عمیق و فلسفی کنیم. یثربی از جمله کسانی است که با نگاه کلاسیک فلسفی پدیده‌ها را می‌نگرد اما نسبت به تبعیض‌ها و ناکارآمدی‌های دولتی همواره نگاهی انتقادی دارد. او در این مصاحبه هم بر همین نگاه انتقادی پافشاری کرده است.

صبح نو

گفت‌وگوی «صبح‌نو» با استاد دکتر سیدیحیی یثربی درباره «فلسفه رنج» به بهانه شیوع کرونا

کرونا؛ از شر طبیعی تا شر دولتی

گفت‌وگو سید علی سیدان / تفسیر کلی پدیده‌های طبیعی و اجتماعی، کار فیلسوف است. نگاه فلسفی درست می‌تواند امکان‌ها را فراروی ما بگشاید و امید بیافریند. در گفت‌وگوی دکتر سیدیحیی یثربی که یکی از اساتید مجرب فلسفه اسلامی است، تلاش کردیم در پدیده شایع کرونا، تاملی عمیق و فلسفی کنیم. یثربی از جمله کسانی است که با نگاه کلاسیک فلسفی پدیده‌ها را می‌نگرد اما نسبت به تبعیض‌ها و ناکارآمدی‌های دولتی همواره نگاهی انتقادی دارد. او در این مصاحبه هم بر همین نگاه انتقادی پافشاری کرده است.

ما سال پررنجی را پشت سر گذاشتیم از سیل و زلزله تا کرونا. تفاوت امسال با سال قبل به لحاظ رنج و محنت چه بود و به نظر شما فلسفه این رنج‌ها چیست؟
تفاوت امسال و سال قبل شاید خیلی چیزها باشد ولی فعلاً برای ما این مطرح است که در سال گذشته این جریان مریضی و مرگ‌ومیر را نداشتیم و امسال داریم. اما این مهم نیست. مهم این است که ما توجه کنیم منشأ این رنج‌ها چیست. منشأهای گوناگونی می‌شود درنظر گرفت که یکی از آن تنگناهای طبیعی جهان ماده است. در فلسفه ما این هست که جهان ماده همیشه شری به همراه دارد. یعنی خدا یا باید آتش را نمی‌آفرید اما وقتی صلاح بود بیافریند حتماً این آتش روزی دست انسانی را خواهد سوزاند خواه انسان درستکار یا فاسد باشد فرقی نمی‌کند دست برود در آتش می‌سوزاند. طبیعت از این حوادث دارد. این در فلسفه ما اصل است که جهان ماده از شر تهی نیست. اما خدا چرا این‌ها را آفریده که جواب این است که خیر این موجودات از شر آنها بیشتر است بنابراین اگر خدا نمی‌آفرید بد بود چون خیر زیاد را به‌خاطر شر کم کنار گذاشته بود. دیگری هم تبعیض‌های ناشی از رفتارهای بشری است. یکی از عواملی که ما را خیلی دچار غم و اندوه می‌کند فرار از واقعیت و دچار شدن به خیال و رؤیاست. واقعیت ایجاب کرده برخی انسان‌ها کوتاه قد باشند و برخی بلند قد. انسان نمی‌خواهد این واقعیت را قبول کند و غصه می‌خورد. ما باید ضمن تحلیل‌های روشن، مردم را واقع‌گرا به بار بیاوریم و مردم را از تخیلات و رؤیایی بودن نجات دهیم. مردم واقعیت را درک می‌کند.

اگر تاریخی نگاه کنیم آیا غایت این جهان رو به کم شدن رنج‌ها و شرها خواهد بود؟
به نظرم غایت تاریخی فرق دارد . الان از نظر ماتریالیست‌ها جهان زندگی ما و کره‌زمین به طرف تنگناهای بیشتری می‌رود و اگر جلوی افزایش جمعیت را نگریند آب، هوا و خاک کافی نیست اما از نظر ما نظام عالم جهان ماده و جهان مجردات یک تحولاتی دارند که نهایت آن‌ها فنا در حق و حقیقت است و آینده جهان آینده خوبی است و هدف بزرگی دارد که آن تقرب به حضرت حق است اما ما همین محدوده زندگی خود را می‌بینیم وگرنه در نگاه کلی هرچیزی دلیلی دارد. شاعر می‌گوید «قطره‌ای کز جویباری می‌رود از پی انجام کاری می‌رود» یا ملاهادی می‌گوید نغمه‌هایی که از نظر بعضی‌ها موزون نیستند از نظر نظام کل موزون هست. همین کرونا یک پدیده طبیعی است که از جانداری به انسان منتقل شده است و قبلاً از چیزی به آن حیوان منتقل شده و از این نظر که ما را می‌کشد نامنظم است اما در حساب کلی جهان یک نظمی دارد. این شکل از مسائل در گذشته تعدیل جمعیت بود و مرگ طبیعی برای جابازشدن نسل بعدی بود که الان نقش بلایا را ما خودمان برعهده می‌گیریم. کسی که می‌تواند 10بچه داشته باشد به یکی اکتفا می‌کند و 9‌مورد دیگر را به جای اینکه وبا از بین ببرد خودمان به دنیا نمی‌آوریم، اما بلا بلاست و همیشه مورد نارضایتی بشر است و قابل ستایش نیست.

چقدر از این بلاها از جمله کرونا ناشی از دخل و تصرف بشر در طبیعت است. می‌بینیم که برخی از بلایای جدید به‌خاطر این مسائل رخ می‌دهد؟
بعید نیست این‌ها مؤثر باشد اما بلا همیشه بوده و الان نسبت به گذشته کم شده که بیشتر نشده است. صد‌سال پیش هر‌چند سال یکبار وبا و طاعون می‌آمد و یک سوم جمعیت را می‌کشت. گرسنگی می‌آمد و مردم جلوی چشم هم می‌مردند. نه اینکه بی‌رحم بودند و به هم کمک نمی‌کردند بلکه چیزی نداشتند بدهند. البته اینکه دخل و تصرف ما هم نقشی داشته باید طبیعت‌شناسان جواب دهند. یک مسأله هم این است که خود این‌ها وسیله و ابزار جنگی هستند و بعضی معتقدند که مثلاً یک جایی آن را تولید و نشر می‌دهد که من آن را هم خیلی نمی‌توانم جواب بدهم.

آقای داوری در مطلبی نوشته بودند این کرونا ناشی از تمدن تکنولوژیک است.
 من گفتم که سابق سرخک صدبرابر کرونا بچه‌ها را از بین می‌برد. آبله هم می‌کشت و همین تمدن جدید برای آن چاره پیدا کرده است. وقتی ویروس را شناخته راه مقابله را پیدا کرده است. احتمالاً چند‌ماه دیگر اعلام می‌کنند که راه مقابله با آن را پیدا کرده است. این نتیجه فهم و تمدن بشر است والا زمان سابق کلی آدم می‌کشت و کسی هم 
راه چاره آن را نمی‌توانست پیدا کند. بنابراین اینکه به‌دنبال بهانه بگردیم که این بلایا به‌خاطر تمدن است و کاش در تمدن سابق می‌ماندیم وجهی ندارد. در قدیم‌ها این‌ها بوده است. من در کودکی خودم دعا می‌نوشتم و به کسی که آبله می‌گرفت می‌دادم. بعد از آبله سرخک می‌آمد و خیلی از کودکان را می‌کشت و کسی هم نمی‌دانست کزاز و سرخک چیست. من خودم باقیمانده هشت بچه هستم که در دوران کودکی مرده‌آند و من فقط ماندم.

آیا این‌ها بلایای جدید است؟
نه. قدیم اصلاً نمی‌دانستند چیست. الان می‌دانند که فرق کرونا با وبا و آنفلوآنزا چیست. 200‌سال قبل در جهان اصلاً نمی‌دانستند چیزی به اسم ویروس هست و با گیاهان سنتی خودشان را درمان می‌کردند.

با توجه به صحبت‌های شما اینطور برداشت می‌کنم که غایت تاریخی ما به جایی می‌رسد که فهم بشر خیر را غلبه می‌دهد به شر؟
آفرین این حرف خیلی مهم است. اگر قدرت داشت بشر 2هزار سال قبل را مقابل انسان کنونی می‌گذاشتیم می‌دیدیم که فرق آن‌ها چقدر است. چیزهایی الان داریم که قبلاً کسی نمی‌دانست چیست؟ موبایل و هواپیما را 50‌سال قبل کسی نمی‌دانست چیست. بنابراین بشر به مرور پیشرفت می‌کند. ما در فلسفه‌مان داریم که جهان ماده از شر جداشدنی نیست و بدون بروبرگرد شر هست. اما بشر به مقدار زیادی بر شرها پیروز شده است. وبا و طاعون ریشه‌کن شد‌ه‌اند. عمده بیماری‌های کودکان از بین رفته است. الان 95‌درصد قحطی دیگر نداریم. الان گندم نداشته باشی از کشور دیگر می‌آوری ولی قدیم مشهد گندم نداشت نمی‌توانست از آذربایجان بیاورد. ما فهمی که آینده از دین داریم خیلی بیشتر خواهد بود.

استاد به نظر می‌رسد نگاه شما به تاریخ
خطی است ؟
نه خطی مطرح نیست . شما در حال حاضر این همه امکانات دارید و این‌ها در همین طبیعت بودند ولی چرا 500‌سال قبل ما نداشتیم ؟ چون انسان به این رشد نرسیده بود. در قرآن هم هزاران نکته است که انسان باید به رشد لازم برسد که درک کند. قدیم معتقد بودند گذشته از آینده بهتر است یعنی شاگرد از استاد عقب‌تر است و این نگاه چند سال بعد علم از بین می‌رفت در حالی‌که الان این موضوع برعکس است. ما در آینده دین‌دار خواهیم بود و فضا بر دین‌های خرافی تنگ خواهد شد، ادیان خرافی از بشر جدا می‌شود و دین عقلانی که اسلام است جهانی خواهد شد و ظهور حضرت حجت در این فضا رخ خواهد داد. آینده روشن است و آینده پیروزی عدالت است. ختم نبوت یعنی بلوغ بشر که انسان بتواند آن درس‌ها را تفسیر کند. بنابراین آینده دین حق و فکر درست و پیشرفت بشر است وحتی ممکن است زندگی‌اش را از کره‌زمین به جای دیگر منتقل کند.
برگردیم به سوال قبلی. آیا بشر می‌تواند این رنج‌ها و دردها را کاهش بدهد؟
بشر روز‌به‌روز رنج‌های طبیعی را کاهش می‌دهد. سابق یک سفر می‌رفتیم کلی اذیت و آزار می‌شد ولی الان ماشین مسیرها را کوتاه می‌کند. مردم قاره‌به‌قاره سفر می‌کنند و راحت جابه‌جا می‌شوند. الان دیگر آبله و طاعون نمانده و آنفلوآنزا کنترل شده است. بشر این‌ها راکاهش می‌دهد ولی می‌شود که دیگر چیزی نباشد؟ رنج‌های طبیعی را نمی‌توانم بگویم ولی رنج‌های بشرساخته همچون ظلم و تبعیض و بی‌عدالتی را چشم به‌راه روزگار موعود زندگی می‌کنیم که با ظهور مهدی از بین برود و عدالت فراگیر شود. در تعبیر حدیث است که با عدالت پر می‌کند زمین را که به زبان امروز آن را جهانی‌شدن عدالت می‌گوییم. من به آینده امیدوارم. گذشته نشان داده بشر می‌تواند روزبه‌روز از مشکلاتش کم کند و از جنگ به گفت‌وگو روی بیاورد. کشورهایی را داریم که در سال‌های گذشته نجنگیده‌اند هر چند کشورهایی را داریم که یک روز هم بدون جنگ نبوده‌اند. هر چند برخی زیاد اسلحه می‌سازند که آن‌ها را به وسیله ما به‌کار می‌گیرند و خاورمیانه را اسباب جنگ کرده‌اند که در آینده با رشد مردم رو به زوال خواهند رفت. باید به جایی برسیم که عرضه استقبال از مهدی را داشته باشیم که آن روز؛ روز رشد فکری بشر خواهد بود.

آیا آن کسانی که در تمدن تکنولوژیک پیشروتر هستند به غایت خیر این جهان که ظهور حضرت مهدی باشد نزدیک‌تر هستند؟ مثلاً کشورهای پیشرفته به آن غایت نزدیک‌تر هستند و ما که داعیه مهدویت را داریم عقب‌تر هستیم؟
نه اینطور نیست. بشر را کلی‌تر در نظر بگیرید. غرب در قرون وسطی به دست بچه نابالغ شمشیر می‌داد تا مسلمان‌کشی کند. اگر همان زمان بمب اتم داشت مسلمانی زنده نمی‌ماند. همین که اذان مانده به‌خاطر این است که قرون وسطی نمانده است. بارها گفته‌ام که ما خیلی ملحدهای غرب را می‌خواهیم تحقیر کنیم. در حالی‌که یک دین خرافی را کنار گذاشته‌اند که به نظرم کار خوبی کرده‌اند. بنابراین غرب ملحد نشده بلکه از یک دین خرافی که آن‌ها را وحشی و خونخوار کرده بود دست برداشته است. البته الان انسان اولیا نشده و به‌دنبال سود خودش است. اگر ما مسلمان‌ها توان و امکانات مادی و معنوی داشته باشیم و دین عقلانی اسلام را عرضه کنیم ملحد امروزی بهتر آن را می‌پذیرد. انسان قرون وسطایی اصلاً نمی‌پذیرفت بلکه می‌گوید او را بکش. از قدیم هم گفته دشمن دانا بهتر از نادان دوست. اگر فرماندهان جنگ صلیبی سلاح‌های امروز را داشتند یک غیرمسیحی زنده نمی‌گذاشتند ولی امروز آماده شنیدن حرف مسلمان‌ها هستند. آینده به ضرر حق و حقیقت نخواهد بود و رو به ایمان خواهد رفت. اگر انسانی غربی ملحد است حداقل یک قدم از جهل و جمود آمده جلو و اگر حضرت حجت ظهور کند زمینه دارد حرف او را بشنود.

شما اشاره به عدالت داشتید. در بحث کرونا می‌بینیم که طبقات بالای جامعه کمتر در معرض ابتلا هستند ولی برخی دیگر که با کرونا بیشتر آسیب دیدند در این ماجرا ضعیف‌تر هستند. اگر این را با معیار عدالت بسنجیم وظیفه ما در این بحران اخیر چیست که به عدالت نزدیک شویم؟
در فلسفه ما این است که امکان ندارد کسی از یک ماهگی به هفتادسالگی بپرد. در نظام عالم امکان دارد یک هسته درخت شود. بنابراین مبارزه با ستم زمان می‌برد. ما باید مبارزه را شروع کنیم در حالی‌که عده‌ای گویند بگذارید دنیا از ظلم پر شود تا حضرت مهدی بیایید. این دیدگاه درست نیست ظهور برای یک امام تکلیف است و یک ثانیه غفلت نمی‌کند چون معصوم است. جامعه باید به شرایطی برسد تا بتواند بیاید. قرار نیست مردم را تسخیر کند بلکه مردم را هدایت می‌کند در حالی‌که اگر الان بیاید باید جهان را سرکوب کند. مهدی از راه دل وارد این جهان خواهد شد.

آیا می‌توان این فراگیری کرونا را آزمون آخرالزمانی بدانیم برای اینکه خدا ما را محک بزند که هم بر آن غلبه کنیم و هم عدالت را فراموش نکنیم؟
حدود 40‌سال قبل با مادرم و همسرم به مشهد می‌رفتیم. پسرکوچکم در قائم‌شهر بر اثر غفلت ما تصادف کرد. من سریع رضایت دادم . پای پسرم شکست و مادرم گریه می‌کرد می‌گفت حضرت ما را برگرداند. من گفتم اگر ما خیلی مهم باشیم که حضرت ما را برگرداند خیلی خوب است. هر چیز را نمی‌توان امتحان شمارد. دوماه دیگر انشاالله خبر این ماجرا مثل خواب و خیال می‌شود. امت محمدی که در دوران ختم نبوت زندگی می‌کند حساب‌شان به قیامت می‌ماند و خدا این امت را به هر بهانه‌ای به دم مرگ نمی‌دهد. اگر به غضب خدا باشد من شخصاً احتمال نمی‌دهم، اما مسأله این است که ما به مردم اطلاع‌رسانی خوبی نکردیم و به تقلید از رسانه‌های غربی سرگرم شدن یا حرف‌های بیهوده. اما اگر جهان را خوب بشناسیم می‌دانیم که جهان نظم و علیت است و علیت اقتضای خودش را دارد حتی فلاسفه ما قانون علیت را درباره خدا و کارهای خدا هم جاری می‌داند و می‌گویند خدا بیشتر ازیکی نمی‌تواند ایجاد کند. نظم و علیت جهان اقتضا کرده یک ویروس پیدا شود و ما الان مکانیسم آن را شناختیم و اگر زود بجنبد می‌تواند جلوی آن‌را بگیرد اما اگر غفلت کند نتیجه غفلت خودش را می‌خورد. این‌ها را به راحتی نباید حمل بر قهر و غضب خدا کرد. این‌ها برای ما هشدار است که باید درست رفتار کنیم. این کرونا دست ما نبود و از چین کمونیست آمد ولی عدالت، دزدی نکردن و آموزش‌و‌پرورش عمومی که دست خودمان است. حضرت علی دستور داده مسوولان به مانند طبقه ضعیف زندگی کنند. چرا به این حرف‌ها گوش نمی‌کنیم؟ این‌ها برای ما هشدار است تا درست عمل کنیم. ما هنوز به آن مقام نرسیدیم که خدا با کرونا با ما طرف شود. در همین کرونا اگر مردم ضعیف ببیند مسوولی که کرونا گرفته در کنار یک آدم عادی بستری شد بس است چرا خودتان را جدا می‌کنید؟ اگر این اتفاق بیفتید فقط شکوه و زیبایی است؟ رییس‌جمهوری گلایه می‌کند که چرا؟ خب بیایید در مردم . ماشین، هواپیما و هلی کوپتر که داری؟ استان به استان برو از مردم احوالپرسی کن. حال این کارگران روزمرد را بپرس که روزی‌شان در این کرونا قطع شده است. الان باید تمام امکانات مملکت جمع شود به داد کسانی برسد که برایشان مشکلات درست شده است.

در حال حاضر وضعیت دولت فعلی در مقابله با کرونا را چطور ارزیابی می‌کنید؟
آنطوری که از مردم می‌شنوم زیاد از عملکرد این دولت راضی نیستند البته نه فقط در کرونا در باقی مسائل همینطور است. انگار دولت خفته است و روی تخت دراز کشیده... در حالت عادی هم شب وزیر باید سرزده برود بیمارستان‌ها از مردم رسیدگی کند. مسوولان به اندازه کافی وقت اضافه هم دارند که به این کارها برسند. دیدیم که نشان دادند آن رییس‌جمهوری غربی با لباس عادی خودش خرید می‌کند و این را با مسوولان ما مقایسه می‌کنند. این‌ها باید احساس پدری داشته باشند برای مردم.

captcha
شماره‌های پیشین