sobhe-no.ir
823
دوشنبه، ۲۷ آبان ۱۳۹۸
11
نکته

مصطفی وثوق‌کیا دبیر گروه فرهنگ

خسارت‌هایی که دیده نمی‌شوند

مقایسه صنعت سینمای آمریکا با سینمای ایران با نگاهی به کتاب «هالیوود چگونه کار می‌کند»

جز سود هیچ‌چیز مقدس نیست، حتی خود فیلم‌!

«هالیوود، یک سینمای صنعتی است که هم فیلم‌های خوبی می‌سازد و هم خوب پول درمی‌آورد»؛ این کلی‌ترین گزاره‌ای است که پایه قضاوت اکثر ما ایرانی‌ها و احتمالا سایر مردم جهان را از سینمای آمریکا می‌سازد و حس خوبی را هم نسبت به سازوکار چنین سینمایی در اذهان ایجاد می‌کند؛ اما اینکه جانت واسکو در «هالیوود چگونه کار می‌کند» حرف‌های بیشتری دارد که شاید روی اقبال یا رویگردانی‌مان از این غول سینمایی تاثیر بگذارد و چهره آن را از کینگ‌کنگِ مهربان و عاشق‌پیشه به دراکولای بدترکیب فرانکشتاین تغییر دهد.

صبح نو

مقایسه صنعت سینمای آمریکا با سینمای ایران با نگاهی به کتاب «هالیوود چگونه کار می‌کند»

جز سود هیچ‌چیز مقدس نیست، حتی خود فیلم‌!

«هالیوود، یک سینمای صنعتی است که هم فیلم‌های خوبی می‌سازد و هم خوب پول درمی‌آورد»؛ این کلی‌ترین گزاره‌ای است که پایه قضاوت اکثر ما ایرانی‌ها و احتمالا سایر مردم جهان را از سینمای آمریکا می‌سازد و حس خوبی را هم نسبت به سازوکار چنین سینمایی در اذهان ایجاد می‌کند؛ اما اینکه جانت واسکو در «هالیوود چگونه کار می‌کند» حرف‌های بیشتری دارد که شاید روی اقبال یا رویگردانی‌مان از این غول سینمایی تاثیر بگذارد و چهره آن را از کینگ‌کنگِ مهربان و عاشق‌پیشه به دراکولای بدترکیب فرانکشتاین تغییر دهد.

اغلب درباره هالیوود گزاره‌هایی کلی در ذهن داریم که آن‌ها را بیشتر از روی فیلم‌های آمریکایی ساخته‌ایم و در مقایسه با سینمای ایران، به این گزاره‌ها ضعف و قوت می‌دهیم، آن‌ها را می‌پذیریم یا دور می‌ریزیم اما جانت واسکو بر ماهیت کالایی فیلم در هالیوود تمرکز می‌کند؛ «فرایندی که در جریان آن، مواد خام و نیروی کار به فیلم‌های سینمایی تبدیل شده و مانند کالا در بازارهای خرده‌فروشی گوناگون توزیع می‌شود. کتاب، فرایند تولید، توزیع، عرضه یا خرده‌فروشی فیلم را توصیف می‌کند... به عبارت دیگر کتاب به بیان جزئیات این موضوع می‌پردازد که هالیوود به‌عنوان یک کارخانه چگونه به تولید کالاها می‌پردازد.»

یک تجارت بی‌رحم!
در واقع واسکو، هالیوود را در مقام یک صنعت و یک بازار، مورد بررسی قرار می‌دهد و واقعیت‌هایی را درباره سازوکار آن بازگو می‌کند که اگرچه از زاویه‌دید منتقدانه نیست اما در نظر خواننده خوب اقتضائات چنین تجارتی را باز می‌کند تا خود بیندیشد که چنین ساختاری چطور کالاهایی را در اختیار مردم قرار خواهد داد. با این حال اگرچه هالیوود اقتضائات یک کارخانه صنعتی را دارد و رعایت می‌کند اما از سوی دیگر ویژگی‌هایی هم دارد که آن را از سایر صنایع متمایز می‌کند. کتاب می‌گوید که اقتصاددانان معتقدند ماهیت چرخه‌ای فیلم و در نتیجه رویه‌ها و سیاست‌های پیوسته در تغییر است و البته کل هالیوود و چرخه تولید فیلم، فقط یکی از چرخ‌دنده‌های اقتصاد کلان آمریکاست. واسکو مدعی می‌شود که طبق باور عوام ساخت فیلم همیشه سودآور است اما آن‌ها خبر ندارند که صنعت سینمای آمریکا، بی‌رحم‌تر از آن است که هر چیزی را در خود بپذیرد و به موفقیت برساند. «درواقع از هر 10 فیلم فقط یکی در نمایش داخلی خود می‌تواند سرمایه خود را بازگرداند. در حقیقت در هر 10 فیلم، چهار فیلم هرگز سرمایه اولیه خود را به دست نمی‌آورند. در
 سال 2000 میانگین هر استودیوی بزرگ برای تولید هر فیلم، 55 میلیون دلار بوده که با اضافه‌کردن 27 میلیون هزینه تبلیغات و بازاریابی در مجموع به 80 میلیون دلار رسیده است. هیچ‌ کشور دیگری در جهان، این سرمایه عظیم برای ساخت، تامین مالی و بازاریابی فیلم به مخاطره نیفکنده است.»

از دایگی دولت عبور کنیم، اوضاع سخت می‌شود
البته صنعت و تجارت در سازوکاری شبیه به ساختار اقتصادی آمریکا، حضور در میدانی پر از ریسک است که البته چندان رحم و مروتی هم نسبت به بازندگان این بازی به خرج نمی‌دهد و کسی هم توقعی از دولت برای حمایت ندارد. این درست برعکس سازوکار سینمایی در کشوری چون ایران است. ساختاری که در آن، هنر جز با دستان پرمهر حاکمیت، فرصت حیات پیدا نمی‌کند و البته این توقع هم در طول زمان در اهالی هنر و سینما ایجاد شده که این حمایت‌ها را همچنان نگه دارند و حتی در فاز عبور از اقتصاد دولتی به اقتصاد آزاد، باز هم انتظاراتی از این دست داشته باشند اما جانت واسکو، گرایش‌های کلی هالیوود را با سه خط اصلی روشن می‌کند: «سود، قدرت و کمیابی».

فیلم ابزار رسیدن به سود است
سود همان چیزی است که صنعت تصاویر متحرک در آمریکا امکان ادامه حیات می‌دهد. «نیروی برانگیزاننده و اصل راهنمای این صنعت، قبل از هر چیز دیگری سود است. از سرمایه به شیوه‌های گوناگون استفاده می‌شود تا این هدف به دست آید. افراد و شرکت‌ها به گونه‌ای اجتناب‌ناپذیر می‌آیند و می‌روند و شرکت‌ها از یک پروژه سراغ پروژه و امور تجاری دیگر و نیز فناوری‌های نوتر و پرسودتر می‌روند.» واسکو سپس تصریح می‌کند: «هیچ چیز مقدس نیست، حتی فیلم». او ضمن نقل قولی از توماس گوبک اهمیت سود در هالیوود را این‌طور توضیح می‌دهد: «محصول نهایی تجارت فیلم، سود است ولی فیلم‌ها ابزار رسیدن به این هدف هستند». حالا اگر اصرار داشته باشید که فیلم را یک اثر هنری بدانید، مجبور می‌شوید یا هالیوود را از دایره علاقه‌مندی‌ها و حتی موضوعات پژوهشی‌تان خارج کنید که البته حتما از سوی اهل نظر در این حوزه، اقدامی غیراصولی و عوامانه خطاب خواهد شد یا باید به نوعی تصمیم بگیرید که به آشتی هنر و صنعت فکر کنید.

تجاری‌شدن پایان هنری‌شدن است؟
اما در سینمای ایران، عموما تولید فیلم به‌عنوان یک اثر هنری، حلقه آخر از زنجیره سازوکار غیرصنعتی و غیرتجاری ساختار تولید آن در کشور به حساب می‌آید. غالب منتقدان خصوصا در نسل اول و دوم سینمای ایران، این دو مفهوم را تا حدی به هم گره زده‌اند که هنوز باور بسیاری از اساتید و منتقدان و اهالی سینما و حتی تماشاگران این است که عبور از ساختار تولید دولتی فیلم و خارج‌کردن دولت از مقام دایگی برای هنرها و از جمله سینما، منجر به تجاری و در نتیجه غیر‌هنری‌شدن این کالاها خواهد شد و به تسلط سینمای بی‌محتوا و بی‌هنر بر مخاطب خواهد انجامید.

سایه روابط قدرت و عدم‌شفافیت بر هالیوود
«قدرت در امور توزیع و تصمیم‌گیری و همچنین بافت کلی که هالیوود در آن کار می‌کند، عاملی تعیین‌کننده است.» این را جانت واسکو برای توضیح روبط قدرت در هالیوود می‌گوید و در ادامه گرایش دیگری تحت عنوان «کمیابی» را هم در معنایی نزدیک به عدم‌شفافیت داده‌ها و اطلاعات درباره چگونگی فعالیت این صنعت توضیح می‌دهد. او می‌نویسد: «همه پژوهشگران صنعت فیلم اذعان دارند که کسب داده‌های صنعتی پایه‌ای و قابل اعتماد در مورد معاملات و روابط موجود در این صنعت کار دشواری است. افراد بیرون از هالیوود مانند خود هالیوودی‌ها از وجود این نوع مشکلات شکایت می‌کنند و امید چندانی به کسب اطلاعات معتبر ندارند.»
همین مقدمه هم کافی است تا درباره غول صنعت سینمای جهان، جرقه سوالات جدیدتری را در ذهن روشن کنیم. هم دولت و هم اهالی سینما باید به این مساله فکر کنند که هالیوود شدن، اقتضائاتی دارد که حتی اگر به لحاظ نظری آن‌ها را بپذیریم، باز هم موانع زیادی برای رسیدن به آن خواهیم داشت و این شکل از تولید کالای فیلم، بر تمامی روابط ساختاری در صنعت سینمای کشور تاثیر خواهد گذاشت.

captcha
شماره‌های پیشین