778
چهارشنبه، ۱۳ شهریور ۱۳۹۸
13
ایده حجت‌الاسلام احمد مبلغی درباره عاشورا و افق‌گشایی در دانش اجتماعی

منطق شهادت، قاعده کنشگری امام حسین(ع)

برنامه تلویزیونی «ضیافت عاشورایی» این هفته با حضور حجت‌الاسلام احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، با موضوع «عاشورا و افق‌گشایی در دانش اجتماعی» از شبکه چهار سیما پخش شد. مبلغی ازجمله استادان حوزه علمیه است که درزمینه «فقه‌الاجتماع» تحقیق و پژوهش و درس خارج فقه برگزار کرده است.

علت عزاداری در «دهه اول» محرم چیست؟

دكتر محمدحسین رجبی‌دوانی پژوهشگر تاریخ اسلام

خبر

صبح نو

ایده حجت‌الاسلام احمد مبلغی درباره عاشورا و افق‌گشایی در دانش اجتماعی

منطق شهادت، قاعده کنشگری امام حسین(ع)

برنامه تلویزیونی «ضیافت عاشورایی» این هفته با حضور حجت‌الاسلام احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، با موضوع «عاشورا و افق‌گشایی در دانش اجتماعی» از شبکه چهار سیما پخش شد. مبلغی ازجمله استادان حوزه علمیه است که درزمینه «فقه‌الاجتماع» تحقیق و پژوهش و درس خارج فقه برگزار کرده است.


مبلغی درباره این مسأله که آیا می‌توانیم از عاشورا به‌عنوان منبعی برای استخراج گزاره‌هایی در دانش اجتماعی استفاده کنیم، گفت: چون عاشورا «فعل معصوم» است، فرصتی برای همه ما محسوب می‌شود. این فعل در شرایط پیچیده اجتماعی واقع شده است. آیا می‌توانیم از این فعل به قواعدی در دانش اجتماعی برسیم؟ معتقدم که این فرصت وجود دارد. می‌توان با این گزاره‌ها با علوم اجتماعی موجود هم گفت‌وگو کرد.

کنشگری مطلوب در اعمال امام حسین؟ع؟
او با بیان اینکه عاشورا واقعیتی تاریخی با ابعاد گسترده است، گفت: می‌توان به قواعد دانش اجتماعی در این واقعه پی برد؛ مثلا با این پرسش که آیا جامعه اصل است یا فرد، می‌توانیم ذهنیت و فعل معصوم را بکاویم؛ اما نه براساس ذوق یا شتاب‌زدگی. ما می‌توانیم تحلیلی فرایندی درباره امام حسین و یارانش داشته باشیم. بحث امروز من بر سر کنشگری است. می‌تواند فعالیت‌های امام حسین را با نگاه کنشگرانه بررسی کرد. ما با مجموعه‌کنشی از طرف امام حسین در واقعه‌ای عظیم مواجهیم. بحث کنشگری به بحث منزلت‌های اجتماعی و سایر مفاهیم دانش اجتماعی مربوط است. اول باید ببینیم امام حسین؟ع؟ ذیل چه قواعدی کنشگری کرده است و دوم اینکه چه هنجارهایی را می‌توان برای کنشگری مطلوب پیدا کرد.
مبلغی با تأکید بر اینکه کنشگری را باید از رفتارگری جدا کنیم، گفت: رفتار به‌مثابه واکنشی است که انسان درمقابل محرک‌هایی انجام می‌دهد و جنبه مکانیکی دارد. کنشگری فعالیتی آگاهانه، خلاق و برآمده از ذهنیت حاضر است. اگر بخواهیم کنشگری امام حسین را در روز عاشورا بررسی کنیم، می‌توانیم با چند مؤلفه آن را شناسایی کنیم: اولا امام حسین؟ع؟ از آغاز تا انتها کنشگر باقی ماندند و هیچ‌گاه در نیمه راه و حتی در شرایطی که همه عزیزانشان را از دست داده بودند دست از کنشگری برنداشتند (طبیعی است که در این شرایط انسان تصمیمی نگیرد و در موضع انفعال قرار بگیرد). هیچ تفاوتی بین ابتدا و انتهای کنش‌های ایشان نیست. اگر در ابتدای جنگ، می‌فرمودند «من ذل نمی‌پذیرم»، در انتها هم بر همین مبنا کنش می‌کنند. اگر در ابتدا مایل نبودند جنگ شود، حتی در انتهای معرکه هم «جنگ‌ناگرایی ذلت‌ناپذیر» است. امام حسین؟ع؟ در مقام انسان اخلاقی نصیحت‌کننده تا آخر معرکه باقی می‌ماند.

شهادت را فروکاسته‌ایم
او با اشاره به واژه‌های قرآنی «شاهد» و «شهادت» گفت: ما این مفاهیم را در حد کسی پایین آوردیم که در محکمه شهادت می‌دهد؛ در‌حالی‌که منطق قرآن نسبت به این واژه بالاتر است. امام حسین؟ع؟ اوج این شهادت را شکل داده است. این کنشگری عظیم اجتماعی است. شاهد، یعنی کسی که به دیگری ضمیمه می‌شود تا او را از خلأ و کاستی خارج کند. اینکه قرآن می‌فرماید بروید شهدایتان را بیاورید، به این معناست. قرآن می‌فرماید حتی اگر آن ‌کسانی را بیاورید که به شما ضمیمه شده‌اند، نمی‌توانید دربرابر ما بایستید. پیش‌فرض این است که شهدا پیوستگی و جریان اجتماعی درست می‌کنند. در قرآن که می‌فرماید: وَکذَلِک جَعَلْنَاکمْ أُمَّة وَسَطا لِتَکونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَیکونَ الرَّسُولُ عَلَیکمْ شَهِیدا؛ یعنی بروید شما به‌عنوان امت به مردم ضمیمه شوید و یک امت منعزل، منزوی، توسری‌خور و منفعل نباشید و کنشگر باشید. پیامبر که به‌معنای متداول شهید نبوده است؛ اما قوی‌ترین پیوست بشر است. امام حسین؟ع؟ با این شهادت، پیوست بشر شد. امام حسین هیچ‌گاه در موضع انتقام و دورشدن از نصح و خیرخواهی نیست.
مبلغی در پاسخ به این پرسش که آیا کنشگری امام حسین؟ع؟ خاص ایشان است، گفت: صاحب جواهر دیدگاهی دارد در‌این‌زمینه که آیا می‌توانیم از قیام امام حسین؟ع؟ استفاده فقهی ببریم؟ نظر او منفی بود؛ اما حضرت امام از آن استفاده فقهی کرد. حتی اگر استفاده فقهی از فعل معصوم نبریم و بگوییم او آگاهی‌هایی داشته است که ما نداریم، او شرایط ویژه‌ای داشته است که ما نداریم. البته این حرف نادرست است و به آن معنا نیست که خوانش اجتماعی از آن نداشته باشیم و قواعد حاکم بر بسیاری از افعال امام حسین؟ع؟ را نتوانیم استخراج کنیم. اینکه ما کنش امام حسین مثلا وجوب قیام را به دیگران تعمیم دهیم، بحث فقهی است؛ اما شناخت قواعد این کنش بحث فقهی نیست، بحث جامعه‌شناختی است. حتی اگر وجوب قیام را نفی کنید، می‌توانید هنجارهای اخلاقی و اجتماعی را استفاده کنیم.
او با بیان اینکه کنشگری با آگاهی همراه است، گفت: این آگاهی از خود و کنشگران دیگر و شرایط و موقعیت‌هاست. کنشی مطلوب‌تر است که میزان آگاهی‌اش بیشتر باشد؛ آگاهی از خود، طرف مقابل و موقعیت و روند و فرایندی که پیش می‌آید. آیا داریم نشانه‌هایی که کنشگری امام حسین آگاهانه بوده است؟
مبلغی ادامه داد: آگاهی از خود، یعنی اگاهی از جایگاه و منزلت خود. فعل اجتماعی متناسب با پایگاه اجتماعی شکل می‌گیرد. دیگرانی هم که شما را تفسیر می‌کنند و واکنشی درمقابل شما انجام می‌دهند یا توقعی که از شما دارند، با‌توجه‌به جایگاه اجتماعی شماست. فلان جایگاه فلان فعل را می‌طلبد. امام حسین؟ع؟ در روز عاشورا از ابتدا تا آخر به‌شدت بر منزلت خود که انتساب به پیامبر دارد، پای می‌فشارد. وقتی خطبه می‌خواند، در مقاطع مختلف روی این موضوع تأکید می‌کند که فرزند دختر پیامبر است. اگر آن‌ها می‌خواستند روی هزینه کشتن فرزند پیامبر سرپوش بگذارند، این تأکید هزینه را افزایش می‌داد. اگر بنا بود اتمام حجتی شود، این عمل ازطریق تأکید بر انتساب به پیامبر صورت می‌گرفت. همچنین، اگر عده‌ای استعداد بازگشت را دارند، این تأکید استعداد آن‌ها را از حالت بالقوه به فعل درمی‌آورد.

منزلت انتسابی حق دربرابر منزلت اکتسابی ناحق
او درباره آگاهی به دیگری در حرکت امام حسین؟ع؟ گفت:‌ ما می‌توانیم در نگاه امام، طرف مقابل را به دو دسته تقسیم کنیم. کسانی بودند مانند ابن‌زیاد و یزید که شخصیت‌شان به‌تمام‌معنا منفی شده است و دربرابر این‌ها، امام به موضع سرسخت انعطاف‌ناپذیری رسیده است؛ اما دربرابر خیل عظیمی که آمده‌اند، امام موضع نصیحت دارد. گویی موضع امام گفت‌وگو برای تأثیرگذاری بر آن‌هاست. در بعضی از کلمات امام، توجه به جایگاه و منزلت آن‌هاست. امام می‌فرماید به نسب خود برگردید، اگر عرب هستید. ما تصور می‌کنیم نسب و منزلت انتسابی فعالیتی در اجتماع ندارد؛ اما امام می‌فرماید به حمیت عربی خود برگردید. این نشان می‌دهد منزلت انتسابی از دیدگاه امام منشأ فعالیت است. امام علی؟ع؟ هم به‌همین‌دلیل به شرافت افراد نگاه می‌کند؛ چون افعال اجتماعی از دل آن‌ها برمی‌خیزد. نهضت توابین نتیجه همین حرکت و گفتار امام حسین؟ع؟ است. امام دربرابر منزلت اکتسابی یزید که به ناحق به آن رسیده بود، ایستادگی کرد.
مبلغی درباره آگاهی از موقعیت گفت: امام به‌دنبال پیشبرد اهدافش است. هدف این نیست که زنده بماند؛ البته هدف کشته‌شدن هم نبود. بااین‌حال، هدف این بود که به جامعه و امت ضمیمه و پیوست شود. همان مفهوم شهادت که عرض کردم. اینکه می‌گوییم سیدالشهدا به‌معنای سید شهیدان روز عاشورا نیست. اصلا هیچ شهیدی مثل امام حسین نتوانسته است حرکت تاریخی ایجاد کند.او درپایان گفت: لحظات آخر، امام اصحاب را از دست داد و هیچ‌کس نمانده و تنها طفلی شیرخواره مانده بود. به‌طورطبیعی این طفل شیرخواره جانش را به‌دلیل شرایط سخت از دست می‌داد؛ اما اینکه امام موقعیت را می‌سنجد و این طفل را درمقابل مردم و درواقع، تاریخ قرار می‌دهد تا آن‌ها دچار بازگشت به خود شوند و عمق جنایت آن‌ها در تاریخ برملا شود، کنشگری کامل است.

captcha
شماره‌های پیشین