sobhe-no.ir
778
چهارشنبه، ۱۳ شهریور ۱۳۹۸
11
نکته

چرا هوایی؟

مصطفی وثوق‌کیا دبیر حوزه فرهنگ

چگونه در راهپیمایی اربعین از میراث فرهنگی و هنری محملی برای برقراری ارتباط با سایر ملت‌ها بسازیم؟

ایستاده بر تقاطع تاریخ و هنر و مذهب

شاید به این مشکل برخورده باشید که در یک مراسم دینیِ فراملی، زبان طرف گفت‌وگوی خود را بدانید اما موضوع مشترکی برای صحبت با او نیابید یا به خاطر احتمال نشناختن فرهنگ طرف مقابل و ایجاد سوءتفاهم، کلا بی‌خیال شروع دیالوگ شوید! در سال‌های اخیر، مراسم پیاده‌روی اربعین، همان نقشی را در گستره جوامع شیعه در سراسر جهان ایفا می‌کند که تا چند سال پیش، مراسم حج در جوامع اسلامی برعهده داشت. در این همایش‌های عمومی، مردم از جای‌جای جهان، حول یک محور مشترک در محلی مرتبط با آن جمع می‌شوند و فرصت بسیار مغتنمی برای برقراری ارتباط میان آن‌ها شکل می‌گیرد. در این جور مواقع، معمولا آدم‌ها بیش از هر چیز نیاز به دانستن زبان مشترک را احساس می‌کنند که نهایتا یک مهارت لازم محسوب می‌شود اما برای شکل‌گیری یک ارتباط مثبت و تعامل هم‌افزا، حتما کافی نیست چرا که مهم‌تر از زبان، موضوع گفت‌وگو و شناخت از فرهنگ دینی طرف مقابل است تا لااقل زمینه سوءتفاهم هنگام صحبت میان دو طرف از بین برود. پس از گذشت یک دهه از اوج‌گیری اقبال عمومی به مراسم اربعین، توجه به هنر دینی ملل مختلف، یکی از سهل‌ترین مسیرهای شناخت فرهنگ دینداری آن‌هاست.

صبح نو

چگونه در راهپیمایی اربعین از میراث فرهنگی و هنری محملی برای برقراری ارتباط با سایر ملت‌ها بسازیم؟

ایستاده بر تقاطع تاریخ و هنر و مذهب

شاید به این مشکل برخورده باشید که در یک مراسم دینیِ فراملی، زبان طرف گفت‌وگوی خود را بدانید اما موضوع مشترکی برای صحبت با او نیابید یا به خاطر احتمال نشناختن فرهنگ طرف مقابل و ایجاد سوءتفاهم، کلا بی‌خیال شروع دیالوگ شوید! در سال‌های اخیر، مراسم پیاده‌روی اربعین، همان نقشی را در گستره جوامع شیعه در سراسر جهان ایفا می‌کند که تا چند سال پیش، مراسم حج در جوامع اسلامی برعهده داشت. در این همایش‌های عمومی، مردم از جای‌جای جهان، حول یک محور مشترک در محلی مرتبط با آن جمع می‌شوند و فرصت بسیار مغتنمی برای برقراری ارتباط میان آن‌ها شکل می‌گیرد. در این جور مواقع، معمولا آدم‌ها بیش از هر چیز نیاز به دانستن زبان مشترک را احساس می‌کنند که نهایتا یک مهارت لازم محسوب می‌شود اما برای شکل‌گیری یک ارتباط مثبت و تعامل هم‌افزا، حتما کافی نیست چرا که مهم‌تر از زبان، موضوع گفت‌وگو و شناخت از فرهنگ دینی طرف مقابل است تا لااقل زمینه سوءتفاهم هنگام صحبت میان دو طرف از بین برود. پس از گذشت یک دهه از اوج‌گیری اقبال عمومی به مراسم اربعین، توجه به هنر دینی ملل مختلف، یکی از سهل‌ترین مسیرهای شناخت فرهنگ دینداری آن‌هاست.

جالب است بدانید که مراسم تعزیه در بیش از 6 کشور جهان برگزار می‌شود اما در میان انبوه کتاب‌هایی که به زبان فارسی در مورد این فرم هنر دینی نوشته شده، کمتر کتابی به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های این هنر در این کشورها پرداخته است؛ بنابراین امری کاملاً منتظره به نظر می‌رسد که با توجه به عامه‌پسند بودن روایت ماجرای عاشورا در مراسم تعزیه و آگاهی‌بخشی عمومی از طریق آن، از یک‌سو مناسب‌ترین محمل برای دادوستد اطلاعات با مردم دیگر کشورها باشد و از سوی دیگر فقدان اطلاعات درباره این مراسم در کشورهای دیگر، زائران ایرانی را در مسأله دچار مشکل کند. کتاب «تعزیه در عراق و چند کشور اسلامی» نوشته عباس خدوم جمیلی توسط مجید سرسنگی ترجمه شده است تا گوشه‌ای از ضعف را پوشش دهد.

تعزیه، تاریخ اسلام در تلفیق با اندیشه و سنت هر جامعه
حالا باز شاید با خودتان فکر کنید که نسل جوان علاقه‌مند به حضور در پیاده‌روی اربعین که قدرت برقراری تعامل با زائران دیگر کشورها را داشته باشند، خودشان هم چندان تعزیه‌های ایرانی ندیده‌اند. اما بهتر است از این زاویه به موضوع نگاه کنیم که شناخت یک محمل هنری، فقط برای بررسی خود آن صورت نمی‌گیرد بلکه بستری برای شناخت یک فرهنگ را در اختیار خواننده می‌گذارد. این موضوع همان چیزی است که نویسنده عراقی این کتاب در فصل اول کتابش، این‌طور آن را مورد اشاره قرار می‌دهد: «برای درک بیشتر تعزیه و ریشه‌های آن، یعنی عزاداری‌های اسلامی، باید به رخدادهای تاریخی اوایل دوران اسلامی بازگردیم. به علاوه این درک میسر نخواهد بود، مگر آنکه مطالعه‌ای منصفانه درباره وضعیت سیاسی و مذهبی آن دوران داشته باشیم.» او پس از یادآوری ضرورت این مطالعه تاریخی که ریشه‌های مشترک اندیشه در جوامع شیعی را باز می‌کند، می‌افزاید: «مراسم عزاداری در عراق، در شکل ابتدایی خود، نشأت گرفته از حدود قرن اول هجری است. سپس این مراسم در عراق سریعاً رشد کرد و آنگاه به سایر کشورها از جمله ایران، هند، پاکستان و قفقاز راه یافت. حال این پرسش مطرح می‌شود که این عزاداری‌های نمایشی واجد چه موضوعاتی هستند که طی تاریخ اسلام میلیون‌ها انسان را جذب خود کرده‌اند؟» بنابراین در نگاه نویسنده نوعی رویکرد رفت‌وبرگشتی میان تاریخ اسلام و نقش جامعه‌شناختی سنت‌ها و آیین‌های سوگواری در طرح مسأله تعزیه مطرح است؛ رویکردی که امروز برای هر جوان شیعه علاقه‌مند برقراری ارتباط با سایرین بر محور اندیشه تشیع، اهمیت دارد.

میراث مشترک هنری، از هند تا عراق
همان اندازه که شناخت وقایع صدر اسلام و شخصیت‌های حماسه کربلا به‌عنوان تکیه‌گاه تاریخی برای شروع یک گفت‌وگوی مفید، ضروری است، داشتن درکی از آن سهمی که به شیعیان دیگر کشورها از این سفره معرفتی رسیده است نیز اهمیتی آشکار دارد. «عزاداری‌ها و تعزیه حسینی در ایران تحت تأثیر دو عامل مهم مذهب و سیاست بوده است» و به قرون اولیه اسلام بازمی‌گردد. این درحالی است که «بیشتر مورخان بر سر این نکته توافق دارند که گرامیداشت یاد ‌حسین ؟ع؟در هند از قرن دوازدهم هجری آغاز شد. در این دوره مدام هند تحت تأثیر قطعی مراسم مربوط به واقعه کربلا در ایران بودند.» از سوی دیگر خدوم جمیلی، اضافه می‌کند که «تعزیه لبنانی در اواخر سده نوزدهم و به همت چند خانواده مذهبی و صاحب‌نام در نبطیه و بنت‌جبیل آغاز شد که محل تجمع شیعیان اثنی‌عشری بوده است. در ابتدا برگزارکنندگان این مراسم از بیم عثمانی‌ها نمایش‌های خود را در خفا اجرا می‌کردند و طی اجرا نیز نگهبانانی مراقب بودند تا ماموران عثمانی از موضوع برنامه آن‌ها اطلاع پیدا نکنند.» نویسنده عراقی درباره وضع تعزیه در بحرین نیز می‌نویسد: «هرچند بحرین کشور کوچکی است، مراکز عزاداری و اجرای تعزیه بسیاری دارد. عزاداری و اجرای تعزیه در بحرین را باید متمایز و متفاوت با سایر کشورها دانست. این تفاوت به روش عزاداران در مرثیه‌خوانی بازمی‌گردد.»

عبور از درون‌گرایی به جهانی‌اندیشی
 مقدمه عصر ظهور
کتاب «تعزیه در عراق و چند کشور اسلامی» اگرچه اطلاعات مجمل و بعضاً قابل نقدی را درباره موضوع تعزیه در کشورهای اسلامی ارائه می‌دهد اما از جنبه بررسی تطبیقی میان یک موضوع مذهبی-هنری در چند کشور میزبان اندیشه تشیع، قابل تأمل است. دست‌کم خواننده را بر آن می‌دارد که به میراث مشترک فرهنگی و هنری خود با ملت‌هایی که حتی زبان مشترکی با آنان ندارد، دوباره بیندیشد و هوشمندانه و فعالانه از آن‌ها، راهی برای ایجاد تعامل و برقراری دیالوگ بسازد. تصور کنید چه احساس نزدیکی جذابی در طرف بحث خود ایجاد می‌کنید اگر به شیوه پرداخت او به یک سرمایه مشترک فکری و فرهنگی، واقف باشید و آن را به زبان بیاورید! اگر از کتابی در خطه بومی او درباره واقعه عاشورا نام ببرید یا به یک اثر هنری مشهور در این رابطه اشاره کنید، لاجرم در مسیر هموارتری برای ایجاد ارتباط دوسویه میان‌فرهنگی قدم گذاشته‌اید. آموزش مهارت زبانی در کنار شناخت میراث فرهنگی و هنری سایر ملل هم‌کیش، می‌تواند سفر اربعین را علاوه بر زیارتی پربار، به محملی برای توسعه مرزهای اندیشه اسلامی بدل کند و دغدغه‌های ذهنی جوانان را از درون‌گرایی نسبت به مسائل داخل کشور به آرمان‌های جهانی معطوف کرده و آن را در پازل عصر ظهور طرح کند.
 

captcha
شماره‌های پیشین