sobhe-no.ir
776
دوشنبه، ۱۱ شهریور ۱۳۹۸
13
گزارشی از نشست «فقه و رانت و رابطه آن با عدالت»

احکام فقهی می‌توانند با رانت مقابله کنند

نشست علمی «فقه و رانت و رابطه آن با عدالت» با ارائه حجت‌الاسلام دکتر مجید رضایی و حجت‌الاسلام دکتر محمدرضا یوسفی از اعضای هیات علمی دانشگاه مفید در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد.

والرشتاین نظام جهانی و پیش‌بینی آینده سرمایه‌داری

صبح نو

والرشتاین نظام جهانی و پیش‌بینی آینده سرمایه‌داری

امانوئل والرشتاین، نظریه‌پرداز معروف روابط بین‌الملل در سن ۸۹ سالگی درگذشت. والرشتاین واضع نظریه نظام جهانی و از منتقدان نظام جهانی سرمایه‌داری بود. آنچه او به‌عنوان آینده نظریه‌پردازی در روابط بین‌الملل مورد توجه قرار می‌داد مبتنی بر نقد او از نظام سرمایه‌داری بود. نظریه نظام جهانی متأثر از جامعه‌شناسی تاریخی است. جامعه‌شناسی تاریخی به زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری و تحول ساختارها، نهادها، و فرایندهای اجتماعی توجه می‌کند. منشأ نظریه نظام جهانی به نخستین تلاش منظم برای به‌کارگیری عقاید مارکس در حوزه روابط بین‌الملل برمی‌گردد؛ یعنی متفکرانی مانند «هابسون» (Hobson)، «لوکزامبورگ» (Luxemburg)، «بخارین» (Bukharin)، «هیل فردینگ» (Hilferding) و «لنین» در آغاز قرن بیستم به انتقاد از امپریالیسم پرداختند. دیدگاه‌های لنین به وسیله مکتب وابستگی آمریکای لاتین گسترش یافت. به‌ویژه آثار «رائول پربیش» (Raul Perbisch) از اهمیت خاصی برخوردار است. او معتقد بود که کشورهای پیرامون از آنچه که او آن را «نزول شرایط تجارت» می‌نامد، رنج می‌برند. به عبارت ساده‌تر، او معتقد بود که قیمت کالاهای تولیدشده بسیار سریع‌تر از مواد خام افزایش می‌یابد. در نتیجه کشورهای پیرامونی در مقایسه با کشورهای مرکز فقیرتر می‌شوند.
این بحث توسط نویسندگانی چون «آندره گوندر فرانک» (Andre Gunder Frank) و «هنریک فرناندو کاردوسو» (Henrique Fernando Cardoso) و «امانوئل والرشتاین» بیشتر توسعه یافت. والرشتاین در بسیاری از مباحث خود از مارکسیسم متأثر است. برای او همانند مارکس، واقعیت بنیادین، تضاد اجتماعی میان گروه‌ها و طبقات اجتماعی است؛ اقتصاد و روابط اقتصادی در تحلیل امر اجتماعی بسیار مهم است، اما والرشتاین، از نظر چگونگی تعریف سرمایه‌داری و نیز سطح تحلیل(نظام جهانی به‌جای دولت‌های ملی) از مارکسیسم جدا می‌شود. از نظر والرشتاین، غالب‌ترین شکل سازمان اجتماعی همان چیزی است که او آ‌ن‌ را «نظام‌های جهانی» می‌نامد. تاریخ دو گونه نظام جهانی را شاهد بوده است: امپراطوری جهانی(world-empires) و اقتصادهای جهانی(world-economies). مهم‌ترین تمایز بین امپراطوری جهانی، چگونگی اتخاذ تصمیم‌گیری در مورد توزیع منابع است. در امپراطوری جهانی یک نظام متمرکز سیاسی، قدرت خود را به‌کار می‌گیرد تا منابع را از مناطق پیرامون در مناطق مرکزی توزیع کند، ولی در اقتصاد جهانی با یک اقتدار مرکزی مواجه نیستیم، بلکه مراکز متعدد قدرت وجود دارند که در رقابت با یکدیگر به سر می‌برند و منابع با اتخاذ تصمیم از سوی اقتدار مرکزی(مانند امپراطوری جهانی) توزیع نمی‌گردد، بلکه از طریق بازار توزیع می‌شود، ولی تأثیر نهایی هر دو نظام یکسان است و در هر دو سیستم انتقال منابع از پیرامون به مرکز صورت می‌گیرد. به نظر والرشتاین، نظام جهانی مدرن نمونه یک اقتصاد جهانی است که این نظام در اروپا در پایان قرن 16 ظاهر شد. متعاقباً این نظام توسعه یافت تا وضعیت موجود را به‌وجود آورد، به‌گونه‌ای‌که در آن هیچ گوشه‌ای از جهان وجود ندارد که در این نظام کاملاً جذب نشده باشد. نیروی محرک این فرایند تجمع مستمر سرمایه یا به‌عبارتی سرمایه‌داری بوده است؛ لذا نظام جهانی مدرن بیش از هر چیز یک نظام سرمایه‌داری است و این سرمایه‌داری است که نیروی اصلی را ایجاد می‌کند.
نظریه نظام جهانی از گسترده‌ترین تلاش‌های نظری و متأثر از جامعه‌شناسی تاریخی است که توجه به ساختار نظام بین‌الملل را در شکل‌گیری مناسبات بین‌المللی مد نظر دارد. والرشتاین نظام را به‌مثابه واقعیتی اجتماعی می‌داند که در برگیرنده تعاملات میان ملت‌ها، شرکت‌ها و مؤسسات، خانواده‌ها، طبقات و گروه‌های هویتی از همه نوع است. رویکرد والرشتاین و آنچه مربوط به رابطه ساختار - کارگزار می‌شود، سیستمیک است. والرشتاین به نقش تاریخ در مواقعی که تبیین‌کننده و توضیح‌دهنده است، تأکید می‌کند. والرشتاین در آثار خود بیان داشته که در 50 سال آینده، جهان وارد آشفتگی‌های عظیم اقتصادی خواهد شد و پس از آن سرمایه‌داری با بحرانی بزرگ مانند رکود اقتصادی بزرگ مواجه خواهد شد. والرشتاین وجه شاخص نظام مدرن جهانی را اولویت ساختاری انباشت بی‌وقفه سرمایه می‌داند که قبل از آن سابقه نداشته است. این اقتصاد جهانی سرمایه‌داری، مبتنی بر یک تقسیم کار واحد است. از نظر والرشتاین می‌توان سه منطقه اقتصادی را متصور شد. این سه منطقه عبارتند از: مرکز(core)، شبه‌پیرامون(semi-periphery) و پیرامون(periphery).
منطقه شبه‌پیرامونی، از ابتکارات والرشتاین است. او در تشریح خود از اقتصاد جهانی به تمایز مرکز-پیرامون که از سوی لنین مطرح شد و توسط نظریه‌پردازان وابستگی توسعه یافت، منطقه اقتصادی دیگری را اضافه کرد که مرحله حد واسط به نام شبه‌پیرامون است. به گمان او، بحران ساختاری سرمایه‌داری به نظر می‌رسد تا سال 2040 یا 2050 ادامه پیدا کند. او می‌گوید تعیین زمان دقیق دشوار است اما زمان زیادی طول می‌کشد تا این بحران حل شود؛ اما معنای این چیست؟ این به معنای آن است که نظام جهانی دوشاخه شده است. برخی با اطمینان معتقد هستند که سیستم جهانی در حال حاضر با چندان مشکلی که بخواهد بقای آن ‌را با چالش مواجه کند، روبه‌رو نیست. والرشتاین معتقد است که در حال حاضر مناظره میان دو فرضیه و جریان است. بسیار سخت و دشوار است که این دو جریان را تعریف کرد؛ اما تمایلی وجود دارد تا سیستم جهانی دیگری که اصول آن مبتنی بر سرمایه‌داری است ولی خود سرمایه‌داری نیست، ایجاد شود. این سیستم البته باز هم سلسله‌مراتبی و انتفاعی است. او اعتقاد دارد جریان بدیل دیگر ایجاد سیستمی خواهد بود که دموکراتیک بودن و مساوات‌طلبی از ویژگی‌های آن است.
منبع مهر
 

captcha
شماره‌های پیشین