75
چهارشنبه، ۱۰ شهریور ۱۳۹۵
11
گزارشی از نشست «حکومت اسلامی، آخوند خراسانی؛ موافقت یا مخالفت؟»

ولایت فقیه قدمتی به اندازه تاریخ تشیع دارد

بعد از برپایی حکومت دینی قرن‌ها بعد از نخستین حکومت‌هایی که توسط پیامبر(صلی‌الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) برپا شد بحث‌های نظری ولایت فقیه دوباره مطرح شد؛ اما اینکه مرجع بزرگ تقلید یک‌صد سال گذشته، آخوند خراسانی، صاحب کتاب مهم کفایه و رهبر دینی نهضت مشروطه، مخالف حکومت اسلامی و روحانیون باشد، بسیاری را دچار ابهام و سؤال کرده است. این ادعا برگرفته از گفت‌وگوی منسوب به آخوند با شاگردش میرزای نائینی است که شاگرد جوانش آقابزرگ تهرانی ناظر آن بوده است. آقای علی اکبر ثبوت؛ نوه برادر شیخ آقابزرگ تهرانی و محقق دایره‌المعارف بزرگ اسلامی این ادعا را مطرح و در این زمینه کتابی هم با نام «دیدگاه‌های آخوند خراسانی و شاگردانش» برای انتشار آماده کرد اما مجوز این کتاب هیچ گاه صادر نشد.

صبح نو

گزارشی از نشست «حکومت اسلامی، آخوند خراسانی؛ موافقت یا مخالفت؟»

ولایت فقیه قدمتی به اندازه تاریخ تشیع دارد

بعد از برپایی حکومت دینی قرن‌ها بعد از نخستین حکومت‌هایی که توسط پیامبر(صلی‌الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) برپا شد بحث‌های نظری ولایت فقیه دوباره مطرح شد؛ اما اینکه مرجع بزرگ تقلید یک‌صد سال گذشته، آخوند خراسانی، صاحب کتاب مهم کفایه و رهبر دینی نهضت مشروطه، مخالف حکومت اسلامی و روحانیون باشد، بسیاری را دچار ابهام و سؤال کرده است. این ادعا برگرفته از گفت‌وگوی منسوب به آخوند با شاگردش میرزای نائینی است که شاگرد جوانش آقابزرگ تهرانی ناظر آن بوده است. آقای علی اکبر ثبوت؛ نوه برادر شیخ آقابزرگ تهرانی و محقق دایره‌المعارف بزرگ اسلامی این ادعا را مطرح و در این زمینه کتابی هم با نام «دیدگاه‌های آخوند خراسانی و شاگردانش» برای انتشار آماده کرد اما مجوز این کتاب هیچ گاه صادر نشد.

به گزارش «صبح نو» جلسه مناظره‌ای به همین مناسبت با عنوان «حکومت اسلامی، آخوند خراسانی؛ موافقت یا مخالفت؟» از سوی انجمن اندیشه و قلم با حضور آقایان علی اکبر ثبوت و حجت الاسلام دکتر حمید پارسانیا دوشنبه این هفته در محل پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد.
مناظره حول این 2 پرسش اصلی صورت گرفت که اولاً آیا استناد این سخنان به مرحوم آخوند صحیح است یا خیر و دیگر اینکه با فرض صحت، آیا محتوای این کتاب با سایر نظریات مرحوم آخوند در حاشیه مکاسب و کتاب قضا و دیگر کتاب‌های ایشان تطابق دارد یا نه؟
حجت‌الاسلام پارسانیا در شروع بحث اشاره کرد: فعلاً بحثی درباره سندیت صحبت‌ها با وجودی که خبر واحد است نداریم و بحث درباره نویسنده را با توجه به تکلیف شرعی مبنی بر اینکه باید احسن‌الوجه را درباره مؤمنین در نظر بگیریم مطرح نمی‌کنیم و نقد را منحصراً درباره محتوای کتاب مطرح می‌کنیم. اینکه آیا برداشت ناقل از صحبت‌های آخوند همانی است که مدنظر مرحوم آخوند بوده یا درصدی خطا دارد، به هیچ وجه در بحث‌های کتاب لحاظ نشده است. همچنین در این کتاب بین 2 چیز خلط شده است. بین آنچه در مقام فتواست و در مقام نظریه امامت یا ولایت‌فقیه است و ظرفیتی که در فقه سیاسی شیعه در مقام اجراست و نهایتاً ظرف تاریخی را که این بحث‌ها در آن محل نزاع بوده است باید توجه داشته باشیم. پارسانیا با مطرح کردن این پرسش که در صدر مشروطه آیا نزاع بر سر ولایت فقیه بوده است یا بحث‌ها درباره مشروطه مشروعه و مشروطه موجود؟ گفت: بخش زیادی از این گفت‌وگوها ناظر به دعواهای صدر مشروطه است نه دعوا بر سر ولایت فقیه. کسی در صدر مشروطه دعوای ولایت فقیه نداشت. حتی بعد از آن هم وجود نداشت. مدرس هم این بحث را نداشت. حتی امام (رحمه‌الله‌علیه) در اول حرکت این مسأله را نداشتند. تنها گروهی که در آن زمان بحث حکومت اسلامی را به‌صورت محدود مطرح می‌کردند گروه فدائیان اسلام بودند که آنها هم برداشتی مبهم از حکومت اسلامی را مطرح می‌کنند که بیشتر به مشروطه مشروعه شبیه بود تا بحث ولایت فقیه.
استاد علی اکبر ثبوت در پاسخ این ایراد گفت: دوستان روحانی بعضاً از تاریخ روحانیت هم خبر ندارند. وی افزود: از ده‌ها سال قبل از مشروطه در منطقه‌ای وسیع در مرکز ایران (زنجان) یک حکومت شرعیه توسط شخصی به نام ملأ قربانعلی زنجانی برپا شده است که هیچ یک از شاهان قاجار را به رسمیت نمی‌شناخته است. تعداد زیادی هم ایادی داشت و افراد مجرم دستگیر شده را حد می‌زدند و تعزیر می‌کردند. حتی زکات می‌گرفتند و تقسیم می‌کردند. بساط این حکومت شرعیه هم تا بعد از دوره مشروطه برقرار بوده است تا وقتی که بین ایادی ایشان و حکومت درگیری به‌وجود می‌آید و نهایتاً ایشان را به توصیه مرحوم آخوند تحت‌الحفظ به عتبات می‌فرستند. نمونه دیگری را که وی مطرح کرد، ورود شخصی به نام حاج عبدالحسین لاری از روحانیون شاگرد میرزای شیرازی به صحنه کارزارهای اجتماعی در بخش‌هایی از جنوب کشور و منطقه لارستان است که موقع جنبش مشروطه با هدف تشکیل حکومت شرعی تحت سلطه خودش به مشروطه‌چیان پیوست و طرفدارانش این حکومت را به عنوان نمونه‌ای از حکوت ولایت فقیه تلقی می‌کردند. همزمان مخالفانش نیز او را به تجزیه‌طلبی متهم می‌کردند. نمونه دیگر، روزنامه قانون ملکم خان است که عده‌ای مدعی‌اند نخستین بار طرح ولایت فقیه را در آن روزنامه ارائه می‌دهند. ثبوت در ادامه نامه‌هایی را مثال زد که ملکم خان به میرزای شیرازی نوشته است و در آنها از ایشان خواسته است که بیایند و بساط این حکومت ظالم را برچینند.
وی گفت: میرزای شیرازی به عنوان امام شرعی است و حکومت در اختیار اوست. بزرگان و عقلا و هم بعد از مرگ ایشان باید اعلم و ارشد را انتخاب کنند. از آغاز دوره قاجار حتی حکومت‌های شرعی محدودی هم داریم. استاد ثبوت این طور نتیجه‌گیری کرد که این بحث‌ها برای مرحوم آخوند و مرحوم نائینی چیزهای غریبی نبوده‌اند بلکه از ده‌ها سال قبل با آن درگیر بوده‌اند.
 استاد پارسانیا در پاسخ مجدد به سخنان استاد ثبوت اشاره کرد که بحث نظری ولایت فقیه و امامت، قدمتی به اندازه تاریخ تشیع دارد اما به لحاظ واقع اینگونه نبوده است که ائمه به دنبال اجرای این حاکمیت در هر شرایطی باشند. وی افزود: در همه تاریخ شیعه این بحث به گونه‌ای مطرح بوده است و شرایط اجتماعی هم اجازه نمی‌داد این بحث به عنوان بحث مستقل فقهی مطرح شود؛ اما در هر باب فقهی که وارد می‌شویم به لبه مسائل و امور عمومی که می‌رسیم ناچار به ورود به بحث ولایت فقیه خواهیم بود. لذا جناب صاحب جواهر می‌گویند: بوی فقه را استشمام نکرده است کسی که معتقد به ولایت فقیه نباشد.
پارسانیا گفت: علاوه بر فتوا، مسأله قضا هم هست و به اندازه مقدورات اجرا هم می‌کنند. برای نمونه وقتی میرزای شیرازی شروع به عمل می‌کند حکم می‌دهد. این حکم از باب ولایتی است که دارد. جامعه شیعی هم از این باب اطاعت می‌کند؛ اما حکم این نیست که باید ولایت فقیه برپا شود. حتی نقل است که میرزای شیرازی هنگام ابلاغ این حکم تعللی دارند از باب اینکه نگرانند نکند این حکم باعث تضعیف شاه در برابر رقبا و شاهان دیگر کشورها شود و این در کلان به مصلحت جامعه شیعی نباشد.
وی ادامه داد: فقه سیاسی شیعه در همه زمان‌ها دائر بر همه یا هیچ نیست. باید امر وسطی را دائماً بسنجد و طبق آن حرکت کند. از زمان صفویه کم کم وجود این اندیشه در عرصه فرهنگ فرصت بروز و ظهور پیدا می‌کند. در جنبش تنباکو از ظرفیت فرهنگی ولایت فقیه استفاده می‌شود ولی هنوز تقاضا این نیست. وقتی ولایت می‌خواهد انجام شود ساختارها و نهادهایی مورد نیاز هست. ما در دوره مشروطه هم مشکلات تاریخی خودمان را داریم هم با جهان مدرن مواجهه داریم.
او با برشمردن مشکلات رهبری مشروطه گفت: مشکل اول اینکه در متن ماجرا نیست (در نجف مستقر است) و دوم اینکه با موضوعی مواجه است که به لحاظ تاریخی نخستین مواجهه است. در جهان مدرن با مساله قانون طرف هستیم. چیزی که از الف تا ی آن را بشر نوشته است. چیزی که در مشروطه بر سر آن دعواست این است که شاه باید در چارچوب قانون حکومت کند. تعبیر میرزای نائینی این است که وقتی نمی‌توانیم متولی را شرعاً آن طور که باید باشد منصوب کنیم، این متولی غاصب را اگر می‌توانیم مکلف و مقید به شریعت کنیم.
نهایتاً ایراد دیگری که استاد پارسانیا به کتاب داشت بی‌توجهی به موضوع اجتماعی بود. اینکه بحث‌های مرحوم آخوند در بستر اجتماعی و تاریخی و اجتماعی خودش قابل دفاع‌اند اما اینکه نظرات آن زمان و آن شرایط را به عنوان نسخه برای امروز و برای زمانه بعد از انقلاب بپیچیم، اصلاً منطقی نیست.

captcha
شماره‌های پیشین