735
سه شنبه، ۱۱ تیر ۱۳۹۸
13
دکتر احمد پاکتچی چالش‌های تاریخی تدوین سنت نبوی را بررسی کرد

نقش پیشفرض‌های کلامی در تدوین تاریخ اسلام

نشست «چالش‌های تاریخی تدوین سنت نبوی» هفته گذشته به‌همت مدرسه حدیث مرکز تخصصی آخوند خراسانی با سخنرانی دکتر احمد پاکتچی، رییس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری و عضو هیأت‌علمی دانشگاه امام صادق؟ع؟، در مشهد برگزار شد.

مکاتب فلسفه اسلامی در ایران معاصر

یادداشت دکتر قاسم پورحسندانشیار فلسفه دانشگاه طباطبایی

صبح نو

دکتر احمد پاکتچی چالش‌های تاریخی تدوین سنت نبوی را بررسی کرد

نقش پیشفرض‌های کلامی در تدوین تاریخ اسلام

نشست «چالش‌های تاریخی تدوین سنت نبوی» هفته گذشته به‌همت مدرسه حدیث مرکز تخصصی آخوند خراسانی با سخنرانی دکتر احمد پاکتچی، رییس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری و عضو هیأت‌علمی دانشگاه امام صادق؟ع؟، در مشهد برگزار شد.

پاکتچی بحث خود را با این سوال که «منظور ما از تاریخ، کدام تاریخ است؟» آغاز کرد و درادامه با اشاره به انواع تاریخ گفت: ما دو نوع تاریخ داریم: ۱. تاریخ روایی که منظور از آن، تاریخی است که شکل داستان پیدا کرده و ناظر به تاریخ تدوین حدیث است. در این نوع از تاریخ، شاید نقل‌های مختلف تاریخی در جزئیات تفاوت‌هایی باهم داشته باشند؛ اما بن‌مایه داستان یکی است؛ ۲. تاریخ کلامی که منظور از آن، تاریخی است که تصمیم خود را گرفته که چه چیزهایی می‌خواهد ثابت کند.
او درادامه از تاریخ روایی انتقاد کرد و گفت: این نوع تاریخ از نگاه تاریخ‌شناسان و علم تاریخ به‌شدت موردانتقاد است؛ چون ما این روند تاریخی را به‌صورت تحمیلی و از بیرون وارد تاریخ می‌کنیم و آنچه دراختیار داریم، گزارش‌هایی هستند که باید به آن‌ها با نگاه تحلیلی نگریست، نه با نگاه روایی و هنری.
پاکتچی در تبیین تاریخ کلامی گفت: این نوع از تاریخ قرار است فقط از نتایج ازپیش‌معلوم‌شده مورخانه دفاع کند.
او پس از ذکر این مقدمه، به مشکلات پیش رو در تدوین تاریخ سنت اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات ما در حوزه تاریخ تدوین، نوع مراجعه ما به تاریخ است. مراجعه ما غالبا از نوع مراجعه کلامی است؛ یعنی با پیشفرض‌هایی رفته‌ایم سراغ گزارش‌های تاریخی و سعی کرده‌ایم براساس آن‌ها، تاریخ سنت نبوی و تاریخ تدوین آن را استخراج کنیم.
پاکتچی ضمن تقدیر از زحمات دانشمندان علوم اسلامی گفت: البته، منظور از این حرف بی‌توجهی به زحمات دانشمندان و پژوهشگران نیست، بلکه صرفا در مقام بیان سنت پژوهشی هزارساله هستیم.
وی درادامه با انتقاد از تحریف‌های وارد شده در سنت، خاطرنشان کرد: تاریخ شیعه اثنی‌عشری آنقدر پرافتخار و درخورمباهات است که لازم نیست مناقب بر بسته‌ای را وارد آن کنیم.
پاکتچی یکی دیگر از مشکلات پیش رو در تدوین تاریخ سنت را بهینه‌انگاشتن فرضیات ذهنی دانست و گفت: ما برخی مسائل را به‌عنوان وضعیت مطلوب، پیشفرض قرار می‌دهیم و بعد تلاش می‌کنیم آن را اثبات کنیم؛ در‌حالی‌که خیلی از این مسائل فرهنگی و تاریخی هستند و هیچ دلیلی بر قطعیت آن‌ها نداریم. به‌طورمثال، مکتوب‌بودن سنت را به‌عنوان وضعیتی بهینه در نظر گرفته‌ایم و می‌گوییم مگر می‌شود پیامبر یا امام اصحابش را امر نکند به مکتوب‌کردن مسائلی به این مهمی؟ این فقط یک نمونه است؛ وگرنه در مسائل زیادی ما این‌گونه برخورد می‌کنیم.
او افزود: مشکل موجود دیگر این است که در قرون اول تا سوم هجری قمری تعریف واضح و روشنی از سنت نداریم. در‌حال‌حاضر، این مفهوم برای ما روشن است؛ اما آن زمان واقعا روشن نبود. سوالی که مطرح می‌شود این است: واقعا کسانی که در آن دوره زندگی می‌کردند، چه تعریفی از سنت داشتند؟ چه درکی از آن داشتند؟ مثلا وقتی عده‌ای خود را «اهل‌السنه» معرفی می‌کردند، چه درکی از سنت داشتند که کسی هم به‌دلیل ادعای این عنوان به آن‌ها اعتراضی نمی‌کرده است؟
پاکتچی درادامه به راه‌حل پیشنهادی خود اشاره کرد و گفت: بنده برای حل مسأله، بحث «تاریخ‌انگاره» را در نظر گرفته‌ام؛ چون در تاریخ، مفهومی داریم که آن را متفکران ایجاد می‌کنند و انگاره‌ای داریم که آن را کسی ایجاد نمی‌کند، بلکه تصوری شناور در سطح اجتماعی و به‌صورت بین‌الاذهانی و سیال است و دائما دچار قبض‌و‌بسط می‌شود و درمعرض حوادث است.
او با اشاره به دوراهی مفهوم و انگاره گفت: ما گاهی به‌صورت مفهوم با سنت کار داریم و گاهی به‌صورت انگاره. در طول تاریخ، درکی ارتکازی از سنت بین رجالیون وجود داشته و از نگاه خودشان مصادیق سنت را معین می‌کردند؛ اما به‌طورجدی هیچ تعریف شفاف و مرزبندی‌شده‌ای از سنت وجود نداشته و تعریف روشن از سنت در قرن‌های بعدی اتفاق افتاده است.
پاکتچی درادامه این راه‌حل افزود: در این چالش، باید برویم سراغ کفه انگاره و نه مفهوم. بیشترین گرفتاری ما در کفه انگاره است. دلیل آن هم این است که بخش اصلی تدوین تاریخ سنت قبل از تحریف مفهوم سنت اتفاق افتاده است؛ یعنی ابتدا نخستین جوامع حدیثی در شیعه و اهل‌سنت پدید آمده و بعد در کتب اصولی و مصطلح‌الحدیث، سنت را تعریف کرده‌اند.
او درادامه به مشکل دیگری بر سر راه تدوین سنت اشاره و بیان کرد: ما باید به این پرسش پاسخ دهیم که آیا سنت عبارت است از گفتار و رفتار پیامبر یا قوانین وضع‌شده پیامبر؟ غالبا ما این تفاوت‌ها را مبنای پژوهش قرار نمی‌دهیم. درکی که در قرن اول وجود داشته، این بوده که تفاوت می‌گذاشتند بین «ما سَنَّه رسول‌ الله» و «هذا ما فَعَله رسول الله»؛ اما ما بین این دو خیلی تفاوتی نگذاشتیم و حساس نشدیم. بعد از اینکه این‌ها را مساوی گرفتیم، در مقام اجتهاد و استنباط به‌مشکل برخوردیم و برای رفع مشکل مجبور شدیم بحث امر مولوی و امر ارشادی را مطرح کنیم و وارد مسائل شأن معصوم شویم.
او ادامه داد: ابهام دیگر این است که وحیانی‌بودن سنت به چه معناست؟ اجتهاد پیامبر به چه معنا بوده و چه گستره‌ای داشته است؟ شخص پیامبر؟ص؟ لازم‌الاتباع است و رأی‌اش حتما به‌واقع اصابت می‌کند؛ اما سایر مجتهدان را ما به‌عنوان مقلَّد انتخاب کرده‌ایم و رأی‌شان ممکن است خطا یا صواب باشد.
پاکتچی گفت: درکنار بحث اجتهاد پیامبر، نکته دیگر منبع وحی است. اگر تلقی ما از سنت نبوی این باشد که سنت همان چیزی است که وحی به‌دست ما می‌رساند، در‌این‌صورت هیچ فرقی بین قرآن و سنت وجود ندارد. وقتی ما به تک‌منشأبودن قرآن و سنت قائل باشیم، باب تدوین سنت بسته می‌شود.
او آخرین فراز سخنرانی خود را به پاسخ به این پرسش اختصاص داد: «چه زمان‌هایی پیامبر در مقام حاکم حکم کرده و چه زمان‌هایی در مقام ابلاغ حکم شرعی بوده است؟ چقدر می‌توان شوون معنوی پیامبر را از شوون حکومتی جدا کرد؟».
پاکتچی گفت: همه می‌دانیم حکومت اقتضائاتی دارد و به‌نظر می‌رسد در درک مسأله سنت در متقدمان و صدر نخست این موضوع قدری چالش‌برانگیز بوده است؛ به‌همین‌دلیل، مواجه می‌شویم که خلفا برای خود اجازه تصمیم‌گیری‌هایی در امور حکومت قائل بودند که پیامبر داشته است. به‌عنوان نمونه، خراج در زمان پیامبر وجود نداشته است. خراج اساسا قانونی بود که در زمان خلیفه دوم گذاشته شد و ادامه پیدا کرد. وقتی حضرت علی؟ع؟ به خلافت رسیدند، قوانین خراج را ملغی اعلام نکردند و گفته نشد با‌توجه‌به اینکه در سنت نیست؛ پس خراج تعطیل است.
او افزود: ما در شرایط فعلی به‌آسانی می‌گوییم جداسازی رفتار حکومتی و اینجا این پرسش مطرح می‌شود: «در آن زمان به چه چیزی رفتار حکومتی گفته شده است؟ تعریف رفتار حکومتی در آن زمان چه بوده است؟» واقعیت این است که باید بررسی شود در آن عصر چه درکی از این وجود داشته که چه چیزی حکومتی است و چه چیزی حکومتی نیست. همه این مشکلات و ابهامات در مسیر کسی وجود دارد که می‌خواهد تاریخ تدوین سنت نبوی را در بیاورد و تا تکلیف خود را با این مسائل روشن نکند، راه به جایی نمی‌برد.

captcha
شماره‌های پیشین