sobhe-no.ir
731
سه شنبه، ۰۴ تیر ۱۳۹۸
14

نگاهی کوتاه به کتاب «سمفونی پاستورال» در جست‌وجوی زیبایی

یادداشت اسماعیل بنده‌خدا

حجت‌الاسلام درگاهی‌فر د،نویسنده کتاب «تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی»در گفت‌وگو با «صبح نو» مطرح کرد

روش صدرایی کاربست قرآن و عرفان در فلسفه

به محاق رفتن فلسفه در روزگار سیطره علم تجربی و تکنولوژی، هر علتی که داشته باشد، باید فلسفه را به تامل بنیادین درباره خود وادار کند. نام این تامل بنیادین «فلسفه فلسفه» است. این دانش برای ما توضیح می‌دهد که فلسفه چگونه عمل می‌کند و چرا فلسفه مهم است. این موضوع در کتابی با عنوان «تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی» مطرح شده است. کتاب حاصل تقریرات حجت‌الاسلام رضا درگاهی‌فر از دروس فلسفه استاد سید یدالله یزدان‌پناه است و انتشارات «کتاب فردا »آن را منتشر کرده است. در گفت‌وگو با رضا درگاهی‌فر، مقرر این کتاب، محتوای کتاب را بررسی کردیم.

صبح نو

حجت‌الاسلام درگاهی‌فر د،نویسنده کتاب «تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی»در گفت‌وگو با «صبح نو» مطرح کرد

روش صدرایی کاربست قرآن و عرفان در فلسفه

به محاق رفتن فلسفه در روزگار سیطره علم تجربی و تکنولوژی، هر علتی که داشته باشد، باید فلسفه را به تامل بنیادین درباره خود وادار کند. نام این تامل بنیادین «فلسفه فلسفه» است. این دانش برای ما توضیح می‌دهد که فلسفه چگونه عمل می‌کند و چرا فلسفه مهم است. این موضوع در کتابی با عنوان «تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی» مطرح شده است. کتاب حاصل تقریرات حجت‌الاسلام رضا درگاهی‌فر از دروس فلسفه استاد سید یدالله یزدان‌پناه است و انتشارات «کتاب فردا »آن را منتشر کرده است. در گفت‌وگو با رضا درگاهی‌فر، مقرر این کتاب، محتوای کتاب را بررسی کردیم.

عنوان «تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی» چرا برای این اثر انتخاب شده است؟ آیا پیشنهاد شما بوده است یا نظر استاد یزدان‌پناه؟ اساساً «فلسفه فلسفه اسلامی» چیست؟
عنوان «فلسفه...» درباره مباحث کلی راجع به یک علم به کار می‌رود. به‌همین جهت «فلسفه فلسفه» یعنی مباحث کلی و مبنایی درباره فلسفه. علمی که درباره روش و موضوع و غایت و مبانی معرفت‌شناختی فلسفه بحث می‌کند. این‌ها مباحثی است که معمولاً در خود آن دانش به آن نمی‌پردازند و به دانشی نیاز است که فلسفه را با نگاه کلان بررسی کند که به آن فلسفه فلسفه یا متافلسفه می‌گویند. خود استاد یزدان‌پناه هم تاکید داشتند که عنوان فلسفه فلسفه به کار برده شود. البته مباحث به‌صورت یک نظام کامل با همه سرفصل‌های استاندارد در این کتاب نیامده و جستارهایی درباره موضوع فلسفه فلسفه است، تصمیم گرفته شد که عنوان «تاملاتی» در فلسفه فلسفه اسلامی قرار داده شود.
 
ما تا الان درباره وجود و هستی‌شناسی در فلسفه سخن گفته‌ایم؛ اما بفرمایید نگاه درجه دو به فلسفه اسلامی چه ضرورتی دارد؟
فلسفه فلسفه درباره خود مسائل فلسفه گفت‌وگو نمی‌کند. در خود فلسفه درباره آثار و احکام وجود بحث می‌شود اما در فلسفه فلسفه درباره نحوه و روش کار فلسفه بحث می‌شود؛ مثلاً اینکه در فلسفه، «وجود» موضوع بحث قرار گرفته آیا این مفهوم خودش بدیهی است یا نظری؟ البته در خود دانش فلسفه به‌طور سنتی در ابتدای کتاب‌های فلسفه این مباحث تا حدی آمده است؛ مثلاً درباره بداهت تصوری و تصدیقی وجود بحث شده است اما جایگاه این مباحث در فلسفه فلسفه است. مبحث روش بسیار مهم است. فیلسوفان معمولاً به این موضوع نمی‌پرداختند. در همین کتاب تاملاتی در فلسفه فلسفه اسلامی دو فصل درباره روش حکمت اسلامی است. در این بخش‌ها با نگاه به کار ملاصدرا می‌توانیم بگوییم او چه روشی را اعمال کرده است.
 
کتاب بیشتر شامل نقل‌قول و شرح اندیشه‌های فلاسفه برجسته مسلمان مانند ابن‌سینا و ملاصدرا و شیخ اشراق و علامه طباطبایی است. نظرات استاد یزدان‌پناه در این اثر چه جایگاهی دارد؟
گاهی حرف جدید می‌تواند تقریر تازه‌ای از اقوال دیگران باشد و گاهی می‌تواند نظر جدیدی در دنباله نظرات دیگران باشد؛ مثلاً در مقاله بداهت تصوری وجود نقل‌هایی از فیلسوفان بزرگ آمده است و آخر بحث «تحقیق در مساله» آمده است. در این بخش نشان داده شده که تفسیر خواجه نصیر از ابن‌سینا کامل نیست و بعد تکمیلی برای بحث ارائه شده است. بعضی از مقالات هم کاملاً جدید هستند. مثلاً انواع کنش‌های عقل نظری کاملاً بحث جدیدی است و مخصوص استاد یزدان‌پناه است. البته مشابه‌هایی دارد اما با این تقریر و عنوان جدید است. مثلاً نظریه شهود عقلی، نظریه اختصاصی ایشان است. شهود عقلی به کارکرد عقل شهودی است. فصل پایانی کتاب درباره روش خاص و روش عام صدرا کاملاً جدید و اختصاصی است.
 
اگر بخواهیم به‌طور کلی بگوییم کتاب چه دستاوردی داشته است، باید به چه چیزی اشاره کنیم؟ منظورم دستاورد تازه‌ای است که می‌توانیم آن را روی میز بگذاریم و بگوییم فلسفه اسلامی یک گام به جلو رفته است.
یک حرف واحد در کل کتاب وجود ندارد، چون کتاب ذیل یک نظام واحد نوشته نشده است. کتاب، تاملات یا جستارهایی درباره موضوع است؛ اما نکته‌ای که به نظرم در کتاب موجود است و برای پیشبرد فلسفه صدرایی مؤثر است، مساله عقل شهودی به‌عنوان منبع معرفت است که می‌تواند مبانی‌ای را برای ما بیاورد یا مبانی مورد استفاده فیلسوفان را توضیح دهد. تفسیرهای تازه‌ای درباره نحوه انتزاع برخی معقولات ثانی فلسفی ارائه شده است؛ اما نکته ویژه مباحث روش‌شناسی است. در این مبحث استاد نشان داده که صدرا به‌عنوان فیلسوف و عالم دینی، یعنی کسی که هم از عرفان نظری و هم از متون دینی در فلسفه‌اش استفاده کرده، چگونه توانسته از عرفان و متن دینی فلسفه بسازد. ایشان نشان داده‌اند که این‌طور نیست که صدرا یک آیه از قرآن و یک متن از ابن‌عربی را آورده باشد و مخلوط کرده باشد. فلسفه قوامش به برهان عقلی است، یعنی باید کنش‌های عقلی در دستاوردهای متون دینی و عرفانی اعمال شود تا تبدیل به فلسفه شود. یک توصیه هم برای دانش‌های دیگری از این بحث‌ها قابل استفاده است. هر کس بخواهد در دانشی فعالیت کند اما از منابع دانش‌های دیگر استفاده کند، مثلاً می‌خواهد جامعه‌شناسی کار کند و از قرآن و حدیث و تاریخ هم استفاده کند، چه شیوه‌ای را باید انتخاب کند که در عین حفظ هویت آن علم از منابع دیگر دانش‌ها بهره‌مند شود.
 
فلسفه غرب هم درباره موضوعات این کتاب بحث کرده است. آیا این کتاب با توجه با زبان و محتوایش قابلیت گفت‌وگو با فلسفه غرب را دارد؟
در بعضی موارد می‌شود. مثلاً بحث کنش‌های عقل نظری قابل بحث‌های تطبیقی هست. اتفاقاً بعضی فیلسوفان بحث‌های مشابهی دارند. عقل شهودی‌ای که در کتاب آمده با مفهوم Intuition مشابه است؛ البته ما این واژه را شهود ترجمه کرده‌ایم اما منظور آن‌ها از این واژه شهود در فضای علم حصولی است. بحث‌های استفاده از متون دینی برای آن‌هایی که فلسفه مسیحی و فلسفه دینی معتقدند، قابل استفاده است؛ مثلاً «اتین ژیلسون» به فلسفه مسیحی معتقد بود. آن‌هایی که قائلند می‌شود در فلسفه از متون دینی استفاده کرد، با مباحث این کتاب افق مشترکی پیدا می‌کنند. مقاله ابتدایی درباره معرفت یقینی، با مباحث معرفت‌شاسی در فلسفه غرب قابل تطبیق است. بحث‌های فلسفه فلسفه یا متافلسفه در غرب هم می‌تواند با مباحث کتاب گفت‌وگو برقرار کند. این کتاب برای محققانی که در خارج از کشور درباره فلسفه اسلامی تحقیق می‌کنند، می‌تواند جالب باشد.
 
اگر نکته خاصی درباره کتاب دارید بفرمایید.
این کتاب قرار نبوده یک متن جامع و ساختارمند درباره فلسفه فلسفه باشد. این گام نخست درباره فلسفه فلسفه است. اول باید مباحث مطرح شود و جریانی راه بیفتد و محققان بیشتری به این بحث علاقه‌مند شوند و خودشان هم در یک بازه بلندتر مباحث را تکمیل کنند. این کتاب، دفتر اول پروژه است. قرار است دفتر دوم درباره مباحث محتوایی باشد، یعنی مباحث ناظر به موضوع و غایت فلسفه. درباره اینکه فلسفه علم کلی است یا علم اعلی و ... . درباره فلسفه فلسفه اسلامی کارهای بسیار کمی شده است. بیشتر بحث‌های روش‌شناسانه داریم؛ مثلاً دکتر احد فرامرز قراملکی روش‌شناسی صدرا را نوشته‌اند. یک کاری به نام فلسفه حکمت متعالیه توسط آقای پناهی‌آزاد نوشته شده است. امیدواریم این کارها بیشتر انجام شود تا به یک حد استاندارد و غنی برسد.
 

captcha
شماره‌های پیشین