711
شنبه، ۰۴ خرداد ۱۳۹۸
8
مروری بر عملیات آزادسازی خرمشهر

خون دادیم، زمین را پس گرفتیم

نخستین روزهای خرداد هم در میان روزهای فراموش‌ناشدنی ما ایرانیان است كه با هر اعتقاد و سلیقه‌ای، نمی‌توانیم طعم خوش بازپس‌گیری خرمشهر از رژیم بعثی را فراموش كنیم. 37 سال پیش در چنین روزهایی، مسیر جنگ تحمیلی تغییر یافت و سرفصلی برای پیروزی‌های ملت ایران شد. عملیات بیت‌المقدس كه به آزادسازی خرمشهر و بسیاری از مناطق اشغال‌شده منجر شد، در این نوشته مرور شده است.

صبح نو

مروری بر عملیات آزادسازی خرمشهر

خون دادیم، زمین را پس گرفتیم

نخستین روزهای خرداد هم در میان روزهای فراموش‌ناشدنی ما ایرانیان است كه با هر اعتقاد و سلیقه‌ای، نمی‌توانیم طعم خوش بازپس‌گیری خرمشهر از رژیم بعثی را فراموش كنیم. 37 سال پیش در چنین روزهایی، مسیر جنگ تحمیلی تغییر یافت و سرفصلی برای پیروزی‌های ملت ایران شد. عملیات بیت‌المقدس كه به آزادسازی خرمشهر و بسیاری از مناطق اشغال‌شده منجر شد، در این نوشته مرور شده است.

 روزشمار فتح خرمشهر

31 شهریور 1359
 رژیم بعثی عراق پس از 563 مورد تجاوز زمینی، 221 مورد تجاوز هوایی و 24 مورد تجاوز دریایی، در ساعت 14:15 با سه فروند میگ 23 فرودگاه مهرآباد تهران را به‌تقلید از حمله نیروی هوایی رژیم صهیونیستی در جنگ 6روزه علیه اعراب، بمباران و به حریم ایران تجاوز کرد.
خرمشهر زیر آتش سنگین ارتش عراق قرار گرفت.
4 آبان 1359
 پس از 34 روز مقاومت جانانه، خرمشهر سقوط کرد.
20 خرداد 1360
 به فرمان امام خمینی؟ره؟ابوالحسن بنی‌صدر از جانشینی فرماندهی کل قوا عزل شد.
۵ مهر ۱۳۶۰ 
 عملیات ثامن‌الائمه؟ع؟ در محور آبادان و با هدف شکستن محاصره این شهر، با موفقیت کامل انجام شد.
۸ آذر ۱۳۶۰
 پس از موفقیت عملیات ثامن‌الائمه؟ع؟ نیروهای خودی بدون از‌دست‌دادن زمان و با جمع‌کردن نیرو و تجهیزات، عملیات دوم را با نام «طریق‌القدس» در محور بستان انجام 
دادند.
۱۷ بهمن ۱۳۶۰
 عراق در منطقه تنگه چزابه با حمایت شدید نیروی هوایی و آتش سنگین توپخانه حمله کوبنده‌ای را آغاز کرد؛ اما با وجود پیشروی اولیه نیروهای بعثی، دشمن با مقاومت جانانه نیروی زمینی سپاه و بسیج مواجه شد.
اول اسفند۱۳۶۰
 عملیات «مولای متقیان» با رمز «یا علی؟ع؟ ادرکنی» و با هدف انهدام نیروهای دشمن و خنثی‌کردن تحرکات عراق و همچنین حفظ بستان 
آغاز شد و پس از ۱۴روز نبرد سخت و کم‌نظیر، در‌حالی‌که تنگه چزابه مملو از اجساد دشمن شده بود، شکست تلخی به عراق تحمیل شد و نیروهای دشمن براثر این شکست مجبور به عقب‌نشینی شدند. 
2 فروردین ۱۳۶۱
 با تلاش نیروهای ارتش و سپاه، عملیات فتح‌المبین در منطقه غرب شوش، دزفول و غرب رود کرخه با رمز «یا زهرا؟س؟» آغاز و در عملیاتی ۱۰روزه، ۲۵۰۰ کیلومترمربع از خاک میهن اسلامی ازجمله دشت‌عباس، دهلران، رقابیه، عین‌خوش و ده‌ها روستای مرزی و نیز سایت‌های موشکی و رادار ۴ و ۵ آزاد شد. صدام قبلا وعده داده بود درصورت از‌دست‌دادن سایت‌های 4 و 5، کلید بصره را به ایرانیان خواهد داد که البته به وعده‌اش 
عمل نکرد. 
10 اردیبهشت 1361
 عملیات بیت‌المقدس با هدف آزادسازی مناطق اشغال‌شده، به‌ویژه خرمشهر، آغاز شد.
3 خرداد 1361
 پس از 575 روز اشغال، خرمشهر از وجود نیروهای ارتش عراق کاملا پاک‌سازی شد.

عملیات بیت‌المقدس در یک نگاه

 نام عملیات 
بیت‌المقدس

رمز عملیات
یا علی بن‌ابی‌طالب ؟ع؟

منطقه عملیات
غرب رودخانه کارون و خرمشهر 

زمان عملیات
از 10 اردیبهشت تا 3 خرداد 1361

هدف
آزادسازی شهرهای خرمشهر، هویزه و جاده اهواز -خرمشهر
خارج‌کردن شهرهای اهواز، حمیدیه و سوسنگرد و نیز جاده اهواز  - آبادان از برد توپخانه دشمن
تأمین مرز بین‌المللی (حدفاصل پاسگاه طلاییه تا شلمچه)

فرماندهی و سازمان عملیات
مشترک میان سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی

استعداد نیروهای درگیر خودی
نیروی زمینی ارتش شامل 24 گردان زرهی و مکانیزه و 14 تا 15 گردان پیاده
نیروهای سپاه پاسداران شامل 85 تا 95 گردان پیاده

استعداد نیروهای درگیر دشمن
نیروی پیاده 36هزار نفر، 41 گردان تانک، 38 گردان مکانیزه و 530 قبضه توپ
نتایج عملیات
آزادسازی 5038 کیلومترمربع از اراضی اشغال‌شده ازجمله شهرهای خرمشهر، هویزه، پادگان حمید و 
جاده اهواز خرمشهر
تأمین 180 کیلومتر از خط مرزی

تلفات دشمن
اسارت حدود 19هزار نفر و کشته و زخمی شدن حدود 16هزار نفر

خسارات دشمن
انهدام حدود 550 عراده تانک و نفربر، ده‌ها عراده توپ، 53 فروند هواپیما، 50 دستگاه خودرو، 3 فروند هلی‌کوپتر و...

میزان انهدام یگان‌های دشمن
لشکرهای 3 زرهی و 11 پیاده 80درصد
لشکرهای 9 و 10 زرهی 50درصد
لشکر 7 پیاده 40درصد
لشکرهای 5 مکانیزه و 6 و 12 زرهی 20درصد
تیپ‌های 9، 10 و 20 گارد مرزی و 238، 501، 90، 417 و 605 پیاده 100درصد
تیپ 109 پیاده 60درصد
تیپ‌های 601، 602، 416 و 419 پیاده 50درصد
تیپ‌های 31، 32 و 33 نیروی مخصوص به میزان چشمگیر

غنایم
حدود 50 عراده تانک و نفربر، 300 دستگاه خودرو، 30 عراده توپ و تعداد درخورتوجهی سلاح 
و تجهیزات

موقعیت منطقه

منطقه عمومی عملیات بیت‌المقدس در میان چهار مانع طبیعی محصور است که از شمال به رودخانه کرخه کور، از جنوب به رودخانه اروند، از شرق به رودخانه کارون و از غرب به هور الهویزه منتهی می‌شود. 
منطقه عملیاتی به‌جز جاده نسبتا مرتفع اهواز - خرمشهر، فاقد هرگونه پستی و بلندی یا عارضه طبیعی مهم برای پدافند است. مسطح‌بودن زمین منطقه برای مانور زرهی مناسب و حرکت نیروهای پیاده که در دید و تیررس قرار داشتند، نامناسب بود. نقاط حساس و استراتژیک منطقه بندر و شهر خرمشهر، پادگان حمید، جفیر، جاده آسفالت اهواز - خرمشهر، شهر هویزه و رودخانه‌های کارون، کرخه نور و اروند را شامل می‌شدند.

طرح عملیات

در طراحی عملیات، تهاجم ازطریق عبور از رودخانه کارون و پیش‌روی به‌سوی مرز بین‌المللی و سپس آزادسازی خرمشهر مدنظر بود و چنین استدلال می‌شد حمله به جناح دشمن که عمدتا به‌سمت شمال آرایش گرفته بود، عامل موفقیت عملیات است.
همچنین، شکستن خطوط اولیه دشمن، عبور از رودخانه و گرفتن سرپل در غرب کارون تا جاده آسفالت اهواز - خرمشهر به‌عنوان اهداف مرحله اول و ادامه پیش‌روی به‌سمت مرز و تأمین خرمشهر به‌عنوان اهداف مرحله دوم تعیین شدند.
برهمین‌اساس، محورهای عملیاتی هریک از قرارگاه‌ها به‌ترتیب زیر انتخاب شد:
1 - محور شمالی: قرارگاه قدس (با عبور از رودخانه کرخه).
2- محور میانی: قرارگاه فتح (با عبور از رودخانه کارون و پیش‌روی به‌سمت جاده اهواز - خرمشهر).
3- محور جنوبی: قرارگاه نصر (با عبور از کارون و پیش‌روی به‌سمت خرمشهر).

مرحله اول عملیات

عملیات در ساعت 00:55 بامداد 10 اردیبهشت 1361 با دریافت خبر درگیرشدن تیپ 25 کربلا در محور قرارگاه فتح و رمز مبارک 
یا علی‌ بن‌ابی‌طالب؟ع؟ آغاز شد.  در محور قرارگاه قدس (شمال کرخه کور) به‌دلیل هوشیاری دشمن و وجود استحکامات متعدد، پیش‌روی نیروها به‌سختی امکان‌پذیر بود و دراین‌میان، تنها تیپ‌های 43 بیت‌المقدس و 41 ثارالله موفق شدند از مواضع دشمن عبور و منطقه‌ای در جنوب رودخانه کرخه کور را به‌عنوان سرپل تصرف کنند. پوشش‌ندادن جناحین این یگان‌ها باعث شده بود دشمن فشار شدیدی بر آن‌ها وارد کند. در محور قرارگاه فتح، یگان‌های خودی ضمن عبور از رودخانه، به‌سرعت خود را 
به جاده اهواز خرمشهر رساندند، استحکامات را ایجاد کردند و مانع از نقل‌و‌انتقالات و تحرکات دشمن در این جاده شدند. در محور قرارگاه نصر، به‌دلیل تأخیر در حرکت و وجود باتلاق درکنار جاده اهواز خرمشهر و همچنین تمرکز دشمن در شمال خرمشهر، نیروهای این قرارگاه نتوانستند به اهداف مدنظر دست یابند و با قرارگاه فتح الحاق کنند.
الحاق کامل قرارگاه نصر با قرارگاه فتح و تصرف اهداف مرحله اول قرارگاه قدس در دستورکار عملیات شب دوم قرار گرفت که با انجام آن تا حدودی اهداف مدنظر محقق شد؛ ولی برخی رخنه‌ها همچنان باقی بود تا اینکه سرانجام پس از پنج روز، جاده اهواز خرمشهر از کیلومتر 68 تا کیلومتر 103 تثبیت و تمامی رخنه‌ها ترمیم شد.

مرحله دوم عملیات

در این مرحله، آزادسازی خرمشهر از دستورکار عملیات خارج و تصمیم گرفته شد قرارگاه‌های فتح و نصر از جاده اهواز - خرمشهر به‌سمت مرز پیش‌روی کنند و قرارگاه قدس نیز مأموریت یافت تا به‌صورت محدود برای تصرف سرپل در جنوب کرخه کور اقدام کند و سپس، آن را گسترش دهد.
در این مرحله، عملیات در ساعت 22:30 روز 16 اردیبهشت 1361 آغاز شد. نیروهای قرارگاه فتح در همان ساعات اولیه به جاده مرزی رسیدند. یگان‌های قرارگاه نصر نیز با اندکی تأخیر و تحمل فشارهای دشمن، به مرز رسیدند و به قرارگاه فتح ملحق شدند.
دشمن با مشاهده جهت پیش‌روی نیروهای ایران به‌طرف مرز، لشکرهای 
5 و 6 خود را به‌عقب کشاند. به‌نظر می‌رسید این عقب‌نشینی با دو هدف انجام شده باشد: یکی جلوگیری از محاصره و انهدام این لشکرها و دیگری تقویت هرچه‌بیشتر خطوط پدافندی بصره و خرمشهر.
در پی این عقب‌نشینی که از ساعات اولیه روز 18 اردیبهشت آغاز شده بود، نیروهای قرارگاه قدس ضمن تعقیب نیروهای دشمن، تعدادی از آن‌ها را که از قافله عقب مانده بودند، به اسارت درآوردند و درنتیجه، جاده اهواز - خرمشهر تا انتهای جنوب منطقه‌ای که قرارگاه نصر به‌عنوان سرپل تصرف کرده بود و نیز مناطقی همچون جفیر، پادگان حمید و هویزه آزاد شدند.

مرحله سوم عملیات

در این مرحله، قرارگاه نصر مأموریت یافت حرکت خود را به‌سمت خرمشهر آغاز کند. نیروهای عمل‌کننده که متشکل از چهار تیپ مستقل سپاه پاسداران و دو تیپ ارتش بودند، در آخرین ساعات روز 19 اردیبهشت عملیات خود را آغاز کردند؛ اما به‌دلیل هوشیاری دشمن و تمرکز نیرو در خطوط پدافندی‌اش، نیروهای خودی در انجام مأموریت خود توفیق نیافتند. تکرار این عملیات در روز بعد نیز به شکست انجامید. به‌همین‌دلیل، تصمیم گرفته شد برای انجام عملیات نهایی فرصت بیشتری به یگان‌ها داده‌ شود. همچنین، مقرر شد از دو تیپ‌ المهدی؟عج؟و امام‌ سجاد؟ع؟ از قرارگاه ‌فجر در حرکت بعدی استفاده ‌شود.

مرحله چهارم عملیات

در این مرحله، تصمیم گرفته شد قرارگاه نصر در امتداد مرز به‌سمت جنوب حرکت کند و ضمن انسداد جاده شلمچه، خود را در محور نهر خیّن به رودخانه اروند برساند. قرارگاه فجر در جناح میانی باید در امتداد نهر عرایض به‌سمت رودخانه اروند تک بزند. قرارگاه فتح نیز مسوولیت عملیات در امتداد جاده اهواز - خرمشهر و آزادسازی خرمشهر را برعهده داشت.
عملیات در این مرحله، از ساعت 22:30 روز اول خرداد آغاز شد. قرارگاه نصر توانست جاده خرمشهر شلمچه را مسدود کند و قرارگاه فجر نیز موفق شد ضمن تأمین «پل نو» در محور نهر عرایض، نیروهایش را به اروند برساند. دراین‌میان، قرارگاه فتح به‌دلیل حساسیت و هوشیاری فوق‌العاده دشمن موفق نشد به اهداف مدنظر دست یابد.
دشمن برای خارج‌کردن نیروهایش از محاصره، در اطراف نهر عرایض و پل نو از سمت غرب (شلمچه) و شرق (خرمشهر) پاتک‌های شدیدی آغاز کرد؛ ولی با مقاومت رزمندگان مستقر در این منطقه، پاتک‌ها به شکست انجامید. سپس، نیروهای دشمن مستقر در شمال‌شرقی خرمشهر برای دفاع هرچه‌بهتر از شهر، 
به داخل شهر فراخوانده شدند.
پس از این عقب‌نشینی، سرانجام نیروهای عراقی در‌حالی‌که با کمبود آب، غذا و مهمات روبه‌رو بودند و مقاومت خود را بی‌نتیجه می‌دانستند، به درخواست قوای نظامی جمهوری اسلامی پاسخ مثبت دادند و خود را تسلیم کردند.
بدین‌ترتیب، خرمشهر در ساعت 11 صبح روز سوم خرداد 1361 آزاد شد و خط پدافندی مناسبی از طلاییه تا کوشک، شلمچه و حاشیه شمال اروند برقرار شد.

بازتاب خبری آزادسازی خرمشهر

9 اردیبهشت 1361
رادیو دولتی انگلیس: چنانچه ایرانیان درصدد بازپس‌گرفتن خرمشهر برآیند، سخت‌ترین «گردو» را برای شکستن برگزیده‌اند.

4 خرداد 1361
 در ساعت ۱۰:۵۵ دقیقه بامداد چهارشنبه، خبرگزاری‌های بین‌المللی در گزارش‌هایی که با عنوان «بسیار مهم» از بغداد به سراسر جهان مخابره می‌شد، نخستین‌بار ضمن استناد به بیانیه نظامی بغداد، اعلام کردند عراق تلویحا به شکست خود اعتراف کرده است.
 خبرگزاری رسمی عراق (صبح همان روز): سخنگوی ارتش عراق اعلام کرد بندر خرمشهر را ترک و تا مرزهای بین‌المللی عقب‌نشینی کرده‌اند. عقب‌نشینی نیروهای عراقی از روز یکشنبه اول خرداد ۱۳۶۱ آغاز شده است.
 رادیو صوت‌الجماهیر بغداد (عصر همان روز): یک سخنگوی ارتش عراق اعلام کرد نیروهای پیروزمند قادسیه صدام پس از آنکه تمامی حمله‌های قوای دشمن منحوس و نژادپرست فارس را در مناطق الخفاجیه (سوسنگرد) و الاهواز (اهواز) با اقتدار کامل دفع کردند، صبح روز 24 می 1982 (سوم خرداد 61) در جابه‌جایی تحسین‌برانگیزی، عقب‌نشینی تاکتیکی خود را از جبهه معمره (خرمشهر) با موفقیت کامل انجام داده‌اند.

5 خرداد 1361 
 خبرگزاری آمریکایی یونایتدپرس از بیروت (ساعت 22 دقیقه بامداد): سربازان عراق سرگرم گریختن از خرمشهر و مناطق اشغالی هستند.
 رادیو دولتی انگلیس: از زمانی‌که خبرنگاران غربی از نیروهای عراقی در خرمشهر دیدن کرده و 
از روحیه پیروزمندانه آن‌ها گزارش داده‌اند، بیش از سه یا چهار روز نمی‌گذرد که ناگهان همه شهر از دست عراقی‌ها بیرون کشیده شد. 

6 خرداد 1361
روزنامه گاردین (چاپ انگلستان): سقوط خرمشهر، یعنی سقوط آخرین و مهم‌ترین افتخار جنگی عراق که ایرانی‌ها با بازپس‌گرفتن آن، این برگ برنده را از دست بغداد ربودند؛ برگ برنده‌ای که به‌وسیله آن عراق می‌کوشید ایران را به پای میز مذاکره بکشاند.

8 خرداد 1361
رادیو صدای آمریکا: با وجود مشکلات تدارکاتی، ناآرامی‌های ناشی از انقلاب و کاهش تدریجی قدرت عملیات نیروهای هوایی ایران، ماشین نظامی ایران به‌گونه‌ای اعجاب‌آور عمل کرد. الکساندر هیگ، وزیر امورخارجه آمریکا، رسما در شورای امور خاورمیانه وزارت خارجه گفت: پیروزی‌های اخیر ایران در جنگ با عراق برای آمریکا نگران‌کننده است و منافع غرب، به‌ویژه آمریکا را در منطقه 
به‌خطر انداخته است.

captcha
شماره‌های پیشین