sobhe-no.ir
705
پنجشنبه، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۸
9
نگاهی به جغرافیای زبان فارسی به مناسبت گرامیداشت روز زبان فارسی

قلمرو قند پارسی از خاور تا باختر

در روزگاری كه استیلای زبان عربی می‌رفت تا پارسی را به ورطه فراموشی بسپرد، بزرگمردی از توس كاخی بلند از نظم ساخت كه نه تنها از باد و باران گزند نیافت كه فانوس كشتی زبانی اصیل و سكان هدایت آن شد تا در طول زمان به روزگار اكنون و فردا برسد. 25 اردیبهشت گرامی روز پاسداشت حكیم توس، جناب ابوالقاسم فردوسی است كه رحمت بر آن تربت پاك باد!چند سالی است كه در كنار نام فردوسی در چنین روزی بزرگداشت زبان فارسی را هم گرامی می‌شمرند. باشد كه ما میراث‌داران واقعی این زبان دوست داشتنی باشیم.

صبح نو

نگاهی به جغرافیای زبان فارسی به مناسبت گرامیداشت روز زبان فارسی

قلمرو قند پارسی از خاور تا باختر

در روزگاری كه استیلای زبان عربی می‌رفت تا پارسی را به ورطه فراموشی بسپرد، بزرگمردی از توس كاخی بلند از نظم ساخت كه نه تنها از باد و باران گزند نیافت كه فانوس كشتی زبانی اصیل و سكان هدایت آن شد تا در طول زمان به روزگار اكنون و فردا برسد. 25 اردیبهشت گرامی روز پاسداشت حكیم توس، جناب ابوالقاسم فردوسی است كه رحمت بر آن تربت پاك باد!چند سالی است كه در كنار نام فردوسی در چنین روزی بزرگداشت زبان فارسی را هم گرامی می‌شمرند. باشد كه ما میراث‌داران واقعی این زبان دوست داشتنی باشیم.

دانستنی‌های زبان فارسی

 فارسی زبان رسمی سه كشور ایران، افغانستان و تاجیكستان است.
  شمار فارسی گویان جهان را حدود 110 میلیون نفر برآورد كرده‌اند كه بیش از 60 میلیون نفر در ایران، 20 میلیون نفر در افغانستان، 5 میلیون نفر در تاجیكستان و 7 میلیون نفر در ازبكستان سكونت دارند.
 زبان فارسی در كنار زبان‌های یونانی، لاتین و سانسكریت به عنوان زبان‌های كلاسیك جهان محسوب می‌شوند.
 زبان فارسی نهمین زبان پركار برد در محتوای وب و بالاتر از عربی و تركی و دیگر زبان‌های خاورمیانه 
قرار دارد.
 شمار وام‌واژه‌های فارسی در زبان انگلیسی ۸۱۱ واژه‌است
 فارسی از نظر شمار و تنوع ضرب‌المثل‌ها در میان سه زبان اول جهان است
 فارسی یکی از غنی‌ترین زبان‌های جهان از نظر واژه‌ها و دایره لغات به‌شمار می‌آید. در کمتر زبانی فرهنگ واژگانی چون دهخدا  در ۱۸ جلد یا فرهنگ معین در ۶ جلد دیده می‌شود.
 پایگاه بین‌المللی اسکوپوس با نگاهی جامع و تحلیلی به وضعیت زبان فارسی از سال ۱۹۹۷ تا انتهای سال ۲۰۱۷ مشخص کرد که انتشار مدارک علمی به زبان فارسی طی دو دهه یادشده بیش از ۴۰ برابر و رتبه جهانی زبان فارسی نیز با ۱۵ پله ارتقاء، از رتبه سی‌ام به پانزدهم رسیده‌است.

تركمنستان

پیشینه حضور زبان فارسی در ترکمنستان به دوره ۲۰۰ ساله حکومت ایرانیان بازمی‌گردد که پس از پذیرش اسلام و هنگامی که ترکمانان در بیابان‌های شمالی خراسان حضور داشتند، با برقراری ارتباط و مترجمی میان خراسانی‌ها و دیگر اقوام ترک، عنوان ترجمان یا ترکمان را یافتند و اولین روابط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی میان این دو برقرار شد، همچنین پیشینه گسترش زبان و واژگان فارسی در آن سرزمین‌ها را باید در دوره سلجوقی جستجو کرد که زبان رسمی این دیار و نگارش کتاب، سرودن شعر، آموزش و پرورش و نامه‌نویسی در دستگاه فرمانروایان این خاندان، به زبان فارسی بود. اكنون علاقه‌مندی به یادگیری زبان فارسی در تركمنستان زیاد است و بیش از 30 هزار نفر در این كشور در دوره‌هایی که بنیاد سعدی در این كشور برپا كرده شركت كرده‌اند. 

ازبكستان

بخش عمده‌ای از فارسی زبانان ازبكستان در سمرقند و بخارا سكونت دارند. بیشتر آن‌ها تاجیك هستند ولی برحسب سیاست خود را در ادارات دولتی ازبك ثبت می‌كنند. در زمان حكومت شوروی هرگاه کسی در شهرهای سمرقند و بخارا در مراکز و اماکن و اداره‌های دولتی به زبان پارسی حرف می‌زد باید مبلغ پنج روبل به خزانه دولت جریمه پرداخت می‌کرد. بر اساس آمار رسمی ازبکستان تاجیک‌ها پنج درصد جمعیت کل این کشور را شامل می‌شوند. اما آمارهای غیررسمی تعداد تاجیک‌های این کشور را بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر تخمین می‌زند. استان‌های سمرقند، بخارا، سرخان‌دریا، قشقه‌دریا، نمنگان، فرغانه و سیردریا از مناطق تاجیک‌نشین این کشور هستند. برخلاف آمار رسمی، فارسی زبانان ازبکستان (تاجیک‌ها) ۳۰ تا ۴۰ درصد برآورد شده‌اند.واژگان، جمله‌سازی و تلفظ زبان ازبکی از راه ریشه‌های تاریخی به شدت تحت تأثیر زبان فارسی قرار دارد.
تاجیكستان

تاجیكستان یكی از سه كشوری است كه فارسی در آن زبان رسمی است. فارسی تاجیکی که از آن با نام زبان تاجیکی یا زبان فارسی تاجیکی یا فارسی فَرارودی نیز یاد می‌شود، به گویشی از زبان فارسی گفته می‌شود که در آسیای میانه به ویژه در کشورهای تاجیکستان و ازبکستان رایج است. مجلس تاجیکستان در سال ۱۳۷۸ خورشیدی (۱۹۹۹ میلادی) با حذف واژه فارسی، نام قانونی زبان این کشور را تاجیکی اعلام کرد.
وام‌واژه‌هایی از زبان روسی و ازبکی وارد زبان تاجیکی شده‌است و افزون بر این در مواردی تاجیکان برای برخی معنی‌ها و مفهوم‌ها، واژگانی را به کار می‌برند که در ایران بسامد کمتری برای آن مفهوم دارند. برای نمونه در فارسی تاجیکی به خفاش، کورشب پرک، به فوتبالیست، فوتبال‌باز، به چای سبز، چای کبود، به فرودگاه، خیزگه (محل برخاستن هواپیما) و به کتری، چایجوش، می‌گویند. با این‌همه، فارسی تاجیکی به‌سادگی برای ایرانیان قابل فهم است. در پی تغییر خط در تاجیکستان، زبان تاجیکی را با الفبای سیریلیک که در آن تغییراتی داده شده‌است، می‌نویسند، که به آن الفبای تاجیکی می‌گویند. رودکی پدر شعر فارسی، تاجیک بود.
جغرافیای زبان فارسی

 

لطیفه‌ای بین ایرانیان رایج است بدین تعبیركه هركجای دنیا بگویی «آقا!» حداقل یك نفر سر برمی‌گرداند. سوای جنبه طنز آن می‌توان به این نكته پی برد كه قلمروی جغرافیای زبان فارسی از شرق تا غرب عالم را گرفته است. بد نیست در اینجا این قلمرو را مرور كنیم؛ البته منهای كشور عزیز خودمان كه مهد زبان فارسی است و حدود 85 درصد مردم عزیزمان غیر از آن زبان دیگری نمی‌دانند. 

هند
 

زبان و ادب فارسی در هند سابقهٔ دیرینه‌ای دارد. از مدارک تاریخی چنین برمی‌آید که در سدهٔ سوم هجری، برای نخستین بار هندوان فرصت یافتند تا با فارسی‌زبانان آشناییِ مؤثر پیدا کنند. در اوایل سده چهارم هجری، در سِند شاعری ظهور کرد مشهور به رابعه بنت کعب که اشعار فصیح دلکشی از او در قدیمی‌ترین تذکره‌ها نقل شده‌است و می‌رسانَد که در زمان او، زبان فارسی در  ناحیه سِند رواج داشته‌است. زبان فارسی پیش از آنکه هندوستان مستعمره انگلستان شود، دومین زبان رسمی این کشور (در دوره گورکانیان زبان رسمی بود) و زبان فرهنگی و علمی به‌شمار می‌رفت. اما پس از استعمار، انگلیسی‌ها درسال ۱۸۳۲ با زور انگلیسی را جایگزین فارسی کردند. زبان فارسی هندوستان شاعران بزرگی همچون بیدل دهلوی، و امیر خسرو دهلوی و دستگاه شعری سبک هندی را در خود پروراند. درحال حاضر در بیش از ۵۰ دانشگاه هند زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌شود و در چندین دانشگاه این کشور نیز بخش مستقل زبان فارسی وجود دارد.
قرقیزستان

زبان فارسی در سال‌های نه‌چندان دور در قرقیزستان رایج بوده‌است و هم در دانشگاه‌ها و هم در تعداد زیادی از مدرسه‌ها تدریس می‌شده‌است. بیشتر واژگان مربوط به دین و تجارت در قرقیزستان از واژگان فارسی گرفته شده‌است. برخی از زبان شناسان تعداد واژگان فارسی در زبان قرقیزی را مشتمل بر ۱۲۰۰ واژه می‌دانند ولی به نظر می‌رسد که بسیار بیشتر از این مقدار باشد. بسیاری از مکان‌های تاریخی قرقیزستان نام فارسی دارند و صدها واژه و اصطلاح فارسی مانند نان، داروخانه، آش‌خانه، چای‌خانه، کوچه، پیغمبر، فرشته، دوزخ و بهشت در زندگی روزمره مردم قرقیزستان کاربرد دارد. پیش از سلطه شوروی بر قرقیزستان، بیشتر فرمان‌ها و مکتوبات و سندهای زمین و وقف‌نامه‌ها به زبان فارسی نوشته می‌شده‌است. 

چین

در دوران فعالیت راه ابریشم، زبان فارسی، زبان بین المللی و بازرگانی در مناطق چینی راه ابریشم بوده و به دستور امپراطوران چینی، در چین قدیم مدرسه‌هایی برای تدریس زبان فارسی و تربیت کارمندان فارسی‌دان تاسیس شده بود که در اسناد تاریخی و رویدادهای چینی به آن اشاره شده است. وجود نسخه‌های خطی فارسی و تألیف کتاب‌هایی از جمله فرهنگ فارسی در چین تالیف حسین وفایی در قرن دهم و منهاج الطلب گواه این ادعاست. مِنهاج‌الطَلَب یکی از کهن‌ترین کتاب‌ها در دستور زبان فارسی است كه در سال ۱۰۷۰ هجری قمری، توسط فردی چینی به نام محمد بن حکیم زینیمی شندونی چینی و در کشور چین نوشته شده‌است. این کتاب نخستین پژوهش علمی در مورد دستور زبان فارسی در جهان به‌شمار می‌رود و سطح تدریس زبان فارسی را در چین در آن زمان را نشان می‌دهد.همچنین در زمان ساسانیان پس از هجوم اعراب به ایران، گروهی از ایرانیان به چین و شرق آن مهاجرت کردند؛ قومی که اكنون به نام مردم آینو یا عبدال(عبدالله) در شرق چین زندگی می‌کنند، ایرانی هستند. تلفظ شمارش اعداد آنها کاملاً به فارسی است ولی به دلیل تبعیض نژادی شدید، این زبان، در آستانه نابودی قرار دارد.

افغانستان

پارسی دری و پشتو در افغانستان دو زبان رسمی این كشور هستند. در نگارش‌های رسمیِ دولتیِ افغانستان با نام زبان دری یاد می‌شود، ولی مردم افغانستان در زبان گفتاری، زبان خود را با نام  فارسی یا پارسی می‌شناسند. دستور خط رسمی پارسی در افغانستان تفاوت بسیار جزئی با دستور خط پارسی در ایران دارد. از دیرباز تاكنون ادبا و شاعران زیادی در افغانستان به زبان فارسی نظم و نثر سروده‌اند كه شاید سرآمد همه آنان خواجه عبدالله انصاری مشهور به پیر هرات باشد. 

پاكستان

عمران خان نخست وزیر پاکستان که اول همین اردیبهشت به ایران آمده بود، در ابتدای سخنانش در نشست خبری با رییس جمهوری کشورمان گفت: اگر بریتانیایی‌ها حوالی سال ۱۸۰۰ میلادی به هند نمی‌آمدند الان ما داشتیم به زبان فارسی صحبت می‌کردیم و دیگر نیازی به مترجم نبود.
در پاکستان تا سده سیزدهم هجری، زبان فارسی  دارای سوابق رسمی، علمی، ادبی و اداری بوده‌است. پس از آن که نوادگان تیمور لنگ، دودمان گورکانیان هند را ایجاد کردند فارسی زبان رسمی این امپراتوری بزرگ شد. در سده‌های ۱۰ و ۱۱ میلادی، سربازان زیادی به ناحیه سند آمدند که به زبان‌های فارسی، ترکی، عربی و... سخن می‌گفتند. در طول سالیان دراز از آمیزش این زبان‌ها با هم و با زبان محلی مردم، زبان اردو فراگیر شد. اردو یک واژه ترکی به معنی لشکر است و بیان گر زبانی است که در میان سربازان رایج شد. اردو از فارسی نه تنها نام‌واژه‌ها و صفت‌ها را گرفته‌است بلکه حرف‌ها و قیدها، پیشوندها و پسوندها، امثال و حکم، استعارات و تشبیهات و نیز تمثیلات و تلمیحات فارسی در اردو راه یافته‌است.
تا مدتی پیش در بخش‌هایی از پاکستان مردم فارسی حرف می‌زدند و تا زمان رژیم نظامی ژنرال ضیاالحق در پاکستان، زبان فارسی در تمامی مدارس دولتی این کشور، تا کلاس هشتم تدریس می‌شد اما در دوره وی به دلیل ترس نفوذ انقلاب اسلامی در پاکستان كنار گذاشته شد.
محمدعلی جناح و محمد اقبال لاهوری شاعر، فیلسوف، سیاست‌مدار و اندیشمند نامدار پاکستانی اشعار زیادی به زبان فارسی سروده‌اند. اقبال شیفته زبان فارسی بود و از همان ابتدا زبان فارسی را برای بیان اندیشه‌ها و اشعار خود برگزید به نحوی که هفت هزار بیت از ۱۲ هزار بیت شعری وی به زبان فارسی است.

بحرین
بحرین كمتر از 50 سال پیش جزو خاك ایران بود و طبیعی است كه در آن مردمی به فارسی سخن بگویند.  پارسی بحرین كه برخی از مردم آنجا به كار می‌برند به عجمی معروف است. شمار زیادی از مردم بحرین را عجم‌ها، که مردم ایرانی‌تبار هستند، تشکیل می‌دهند و به جز زبان پارسی، ایرانی‌های بحرین زبان دیگری دارند که توسط مردم هوله با آن گفتگو می‌کنند. در زبان پارسی بحرین شمار بسیار زیادی از واژگان عربی راه یافته‌است و شباهت‌های زیادی به گویش بوشهری دارد.

عراق

فارسی امروزی را بیشتر شیعیان در عراق رایج کردند اما اقوام دیگری از غرب ایران نیز به عراق مهاجرت کرده كه به زبان فارسی بسیار نزدیک هستند. در دوره صفوی بسیاری از زائران ایرانی که به زیارت امامان شیعه در عراق می‌رفتند در همان دیار سکنی می‌گزیدند و دیگر به ایران بازنمی‌گشتند. در دوره کشمکش‌ها و جنگ‌های میان دو دولت عثمانی و صفوی شهرهای مقدس در عراق و حتی بغداد برای مدتی به دست صفویان افتاد تا حضور زبان فارسی بیش از پیش در عراق ملموس شود. رونق حوزه علمیه نجف و سرازیر شدن طلاب ایرانی به عراق باعث شد که حضور زبان فارسی باز هم پررنگ‌تر شود. به دلیل در اقلیت بودن فارسی زبانان در این شهرها و همچنین به دلیل مقدس بودن زبان عربی به عنوان زبان قرآن و اهمیت این زبان در تحصیلات حوزوی، فارسی هیچ‌گاه به زبان اول این مناطق تبدیل نشد ولی حضور واژگان و اصطلاحات فراوان فارسی در لهجه عراقی بیانگر تأثیر چند صد ساله 
زبان فارسی در این مناطق است.
كردستان عراق

منطقه کنونی کردستان عراق در دوره‌های مختلف بخشی از شاهنشاهی ایران بوده و زبان فارسی در دوره‌های کهن‌تر خود به شکل پارسی باستان و فارسی میانه زبان رسمی این منطقه به‌شمار می‌آمده است. در دوره جدید، زبان ادبی کردستان عراق تا سال ۱۹۲۰ فارسی و زبان اداری حکومتی آن ترکی عثمانی بود. زبان نوشتاری سورانی که با خط فارسی-عربی و با علاماتی اضافه‌شده نوشته می‌شود در سال‌های ۱۹۱۹ و ۱۹۲۰ با بخشنامه‌ای توسط حکومت بریتانیا که بر منطقه مستقر شده‌بود و با قصد ایجاد چنددستگی در کشور عراق و منطقه ایجاد شد. امروزه بسیاری از کردها در عراق و به خصوص اقشار تحصیل‌کرده با زبان فارسی آشنایی دارند یا توانایی سخن گفتن به فارسی را دارند که از آن جمله می‌توان جلال طالبانی رییس‌جمهوری سابق عراق را نام برد که از اقلیت کرد این کشور است. در دهه‌های اخیر علاقه به زبان فارسی به عنوان زبانی هم‌خانواده و نزدیک به زبان کردی در میان قشر تحصیل کرده کردستان عراق افزایش داشته‌است.
 

تركیه

مهم‌ترین نقش در حضور زبان فارسی در قلمروی تركیه امروزی را مولانا برعهده دارد با این حال از عوامل مهم انتشار و گسترش زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در آسیای کوچک، مهاجرت خاندان‌های با فضل و دانش ایرانی‌تبار مانند بهاءالدین سلطان‌العلماء پدر مولانا، نجم‌الدین رازی ملقب به دایه، اوحدالدین کرمانی، فخرالدین عراقی، سراج‌الدین ارموی، سیف‌الدین فرغانی، ناصرالدین ابن‌بی‌بی و دیگران به این  منطقه ‌است. محیط امن و دانش‌پرور بلاد روم در قرن هفتم و امکان نشأت خلاقیت فرهنگی، عرفاء و ادبای جهان اسلام را به این سامان کشانده بود. برای همین در قرن هشتم هجری مردم آن دیار به زبان پارسی مایل و راغب بودند. در قرن نهم هجری (پانزدهم میلادی) که دربار بزرگ عثمانی وارث دربارهای کوچک و محلی سلجوقیان روم شد، نظام دیوانی و تشکیلات اداری سلاجقه روم، که با تدبیر و راهبری وزیران و دبیران ایرانی قوام یافته بود، به عنوان یک الگوی سیاسی پذیرفته شد. سلاطین عثمانی در اشاعه زبان فارسی، چه در مکاتبات درباری و صدور احکام و فرامین دیوانی و چه در خلق آثار فارسی‌گویندگان و نویسندگان، نقش مؤثری، همچون مخدومان سلجوقی خود، داشته‌اند. عثمانیان در آغاز، مراسلات و نامه‌های دیوانی را، به تبعیت از سلاطین سلجوقی در روم، به فارسی می‌نوشتند. حاصل کار و نتیجه فعالیت ادبی دربار عثمانی، پرورش گروه بیشماری از شاعران و سخنوران پارسی‌گوی در متصرفات آسیایی و اروپایی امپراطوری عثمانی بود که بیش از پانصد سال در نشر زبان فارسی و اشاعه فرهنگ ایرانی کوشیدند. بسیاری از سلاطین عثمانی به فارسی شعر سروده‌اند.

captcha
شماره‌های پیشین