643
یکشنبه، ۰۷ بهمن ۱۳۹۷
14

خبر

مقایسه تطبیقی آزادی مطبوعات در دوره‌های مختلف تاریخی با دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی

بر اثر صبر نوبت ظفر آمد

«آخرین خبر ... آخرین خبر ... »؛ این فریاد یادآور روزهایی است که مطبوعات در جایگاه خبر‌رسانی بودند و قرار بود با رساندن اخبار زمینه آگاهی توده‌های مردم را فراهم کنند. آن روزها سال‌هاست که سپری شده و مطبوعات دیگر جایگاه سابق خود را ندارند. پس از تولد و توسعه اینترنت، نقش رسانه‌های کاغذی کم‌رنگ شد. در این دوران مطبوعات بیش از آن که خبر‌رسان باشند، تحلیلگر شدند. در مدت نزدیک به دو دهه این نقش برای مطبوعات تثبیت شد، تا این که سر و کله رسانه‌های تعاملی مانند شبکه‌های اجتماعی و بعداً شبکه‌های اجتماعی موبایلی پیدا شد. با ظهور این رسانه‌های نوپدید شأن تحلیلگری مطبوعات هم تضعیف شد. با این حال هنوز میزان آزادی مطبوعات به‌عنوان رسانه‌های رسمی جریان‌ها و گروه‌های مختلف سیاسی، یکی از شاخص‌های میزان آزادی اجتماعی است.

صبح نو

مقایسه تطبیقی آزادی مطبوعات در دوره‌های مختلف تاریخی با دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی

بر اثر صبر نوبت ظفر آمد

«آخرین خبر ... آخرین خبر ... »؛ این فریاد یادآور روزهایی است که مطبوعات در جایگاه خبر‌رسانی بودند و قرار بود با رساندن اخبار زمینه آگاهی توده‌های مردم را فراهم کنند. آن روزها سال‌هاست که سپری شده و مطبوعات دیگر جایگاه سابق خود را ندارند. پس از تولد و توسعه اینترنت، نقش رسانه‌های کاغذی کم‌رنگ شد. در این دوران مطبوعات بیش از آن که خبر‌رسان باشند، تحلیلگر شدند. در مدت نزدیک به دو دهه این نقش برای مطبوعات تثبیت شد، تا این که سر و کله رسانه‌های تعاملی مانند شبکه‌های اجتماعی و بعداً شبکه‌های اجتماعی موبایلی پیدا شد. با ظهور این رسانه‌های نوپدید شأن تحلیلگری مطبوعات هم تضعیف شد. با این حال هنوز میزان آزادی مطبوعات به‌عنوان رسانه‌های رسمی جریان‌ها و گروه‌های مختلف سیاسی، یکی از شاخص‌های میزان آزادی اجتماعی است.

آزادی مطبوعات چیست؟
 دکتر کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات در ایران در مقاله‌ای با عنوان «ارکان حقوقی آزادی مطبوعات در ایران» درباره اولین جرقه‌های تصویب قوانینی برای آزادی مطبوعات می‌نویسد: «اصل آزادی مطبوعات، بیش از دو قرن پس از اختراع‌ چاپ‌ و حدود‌ یـک قـرن بـعد از انتشار نخستین نشریات دوره‌ای چاپی، به‌دنبال مبارزات ضداستبدادی بورژوازی دگرگونی‌‌خـواه‌ اروپا‌ و آمـریکا و ایجاد و توسعه نظام دموکراسی آزادی‌گرا، ابتدا با لغو قانون مربوط به‌ضرورت اجازه چاپ‌ و سانسور‌ پیش از انـتشار کـتاب و مـطبوعات‌ در انگلستان (1695 میلادی) و سپس با فاصله حدود‌ یک‌ قرن‌، به‌طور وسیع‌تر و کامل‌تر در فـرانسه و ایـالات مـتحده آمریکا به رسمیت شناخته شد و در طول‌ قرن‌های‌ نوزدهم و بیستم، به تدریج در اکثر کشورهای دنـیا پذیـرفته شد. 
تا آنجا که‌ پس‌ از‌ گسترش اندیشه سوسیالیسم و ایجاد نخستین دولت‌های سوسیالیستی، با آن‌که بـرداشت و اسـتنباط نظام آزادی‌گرای سرمایه‌داری و نظام‌ سوسیالیستی‌ درباره آزادی‌ها متفاوت است، در قوانین اساسی کشورهای دارای نـظام اخـیر نـیز‌ موضوع‌ آزادی‌ مطبوعات مانند سایر مظاهر آزادی عقیده و بیان، پیش‌بینی شد.»
آزادی مطبوعات از نظر حقوقی تعریفی عام و تعریفی خاص دارد. منظور از آزادی مطبوعات در تعریف عام، جست‌وجو‌، جمع‌آوری و کسب آزادانه اخبار و اطلاعات‌ و عقاید‌ عمومی، انتقال‌ و مخابره‌ آزادانـه‌ آن‌ها، انتشار آزادانه روزنامه‌ها و پخش آزادانه‌ برنامه‌های‌ رادیویی و تلویزیونی، دریافت و مطالعه آزادانه مطبوعات و دریافت آزادانه برنامه‌های یـادشده را در‌ بـرمی‌گیرد‌. به این ترتیب، آزادی فعالیت خبرنگاران‌ و سایر روزنامه‌نگاران، انتشار آزادانه روزنامه‌ها‌ و مجله‌های گـوناگون از طـرف افراد‌ و مؤسسات‌ و گروه‌های سیاسی و غیرسیاسی و پخش آزادانـه و بـی‌طرفانه و واقـع‌بینانه برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی و انعکاس آزاد افکار‌ و عقاید‌ عـمومی در مـطبوعات و سایر وسایل‌ ارتباط‌ جمعی‌ از شرایط اساسی‌ آزادی‌ مطبوعات محسوب می‌شوند. آزادی‌ مطبوعات‌ در ایـن مـعنای وسیع، اکنون به‌عنوان«آزادی اطـلاعات» یـا «آزادی ارتباطات» مـعرفی مـی‌شود.  آزادی‌ مطبوعات‌ به‌معنای خاص، نشر آزاد روزنـامه‌ها و سـایر نـشریات دوره‌ای بدون هیچ‌گونه محدودیت و نظارت قبل از انـتشار، عـدم تـوقیف و تـعطیلی خـودسرانه آن‌ها بعد از انتشار‌، پیش‌بینی‌ دقیق ضوابط مسوولیت‌های قانونی نشریات‌ و رسیدگی‌ به تخلفات و جرایم احتمالی آن‌ها در دادگاه‌های عادی دادگستری با حضور هیأت منصفه را شامل می‌شود که با رعایت اصـل تعدد و تنوع نشریات از‌ جهت‌ سیاسی و مسلکی و حفظ استقلال‌ آن‌ها‌ در برابر صاحبان ثروت و قدرت، تحکیم می‌شود.
 
انتشار اولین مطبوعات در ایران
 در زمان صدارت عباس میرازی قاجار تعدادی از جوانان ایرانی برای اخذ علوم روز به فرنگ رفتند. یکی از این جوانان میرزا صالح شیرازی بود. میرزا صالح كه از اوضاع نابسامان ایران رنج مـى‌برد، ‌ ‌در دوران فـرمانروایى پرآشوب محمّد‌شاه از تبریز‌ به‌ تهران‌ آمد و در محرم‌1253 ه‍.ق توانست نخستین روزنامه را بـا عـنوان ‌«كاغـذ‌ اخبار» منتشر كند؛ روزنامه‌اى كه خواه‌ناخواه سایه حكومت بر سر آن دیده مى‌شد. انتشار كاغذ اخبار‌ تا‌ 1256‌ هـ‍.ق ادامه داشت و بر اثر بى‌كفایتى حاجى میرزا آقاسى و رفتار ضدّ فرهنگى‌ او‌ متوقّف‌ شـد. راه افتادن دوباره روزنامه، 14سـال به درازا كشید. در سومین سال سلطنت‌ ناصر‌الدّین‌ شاه، به هنگام صدارت میرزا تقى‌خان امیر‌كبیر، در پرتو اقدامات برجسته آن‌ مرد‌ با تدبیر در گسترش فرهنگ و اصلاح امور كشور، روزنامه به‌گـونه‌اى كه در‌ كشورهاى‌ اروپایى‌ مرسوم بود، براى نشر اخبار و گزارش‌هاى مهم به كار گرفته شد و در پنجم ربیع‌‌الثّانى‌1267‌ه‍.ق (7 ژانویه 1851) نخستین شماره «روزنامه اخبار دار‌الخلافه تهران» كه از‌ شماره‌ دوم‌ نام «روزنامه وقایع اتفّاقیه» بر آن نهاده شـد، بـا چاپ سنگى و به صورت هفتگى در‌ چهار‌ تا هشت صفحه انتشار یافت. روزنامه وقایع اتفّاقیه، 57‌سال یعنى تا‌ 1324‌ ه‍‌.ق منتشر مى‌شد و از شماره‌472 با نام «روزنامه دولت علّیه ایران» و سپس با نام‌هاى «روزنامه‌ دولتـى‌» و «روزنـامه‌ ایران» تا انقلاب مشروطیت به بازار مى‌آمد. در كنار آن، رفته‌رفته‌ انتشار‌ روزنامه در شهرهاى بزرگ همچون شیراز و اصفهان نیز آغاز شد. هرچند انتشار «وقایع اتفّاقیه» سرآغاز روزنامه‌نگارى‌ به‌ مفهوم واقعى آن در ایران بود، ولى روزنـامه‌ها در آن دوران بـیشتر‌ به‌ مسائل علمى، ادبى، بازرگانى، جغرافیایى، تاریخى، نظامى‌ و كمتر‌ به‌ موضوعات سیاسی مى‌پرداختند. طرح مسائل سیاسى و انتقادى‌ در‌ روزنامه‌هایى كه در ایران منتشر مى‌شد، ناممكن بود و به تعطیل شدن آن‌ها مى‌انجامید‌. براى‌ نـمونه، مـى‌توان از روزنـامه«وطن‌» یا «لاپاترى» نام‌ برد‌ كه در دوران صـدارت مـیرزا‌حسین‌خان‌ سپهسالار‌ در نهم محرّم 1293 منتشر شد و پس از آنكه در نخستین شماره‌ خود‌ با شعار ترّقى، عدالت و مساوات، دم‌ از آزادى و برابرى زد‌، بسته‌ شد.
 
اولین قانون نظارت بر مطبوعات در ایران
 در‌ 1296‌ قمرى، نخستین تـلاش بـراى مكتوب و قانونمند كردن جرایم مطبوعاتى، به دست«كنت دمونت فرت‌» رییس‌ نظمیه تهران در«كتابچه قانون جزا» صورت گرفت. در این كتابچه آمده بود‌: «كسى‌ كه‌ كتـابى انـتشار دهد كه بر ضد مذهب یا دولت و مـلت بـوده باشد، از پنج ماه‌ الى‌ پنج سال حبس خواهد شد... كسى كه جسارت نموده در ضد پادشاه‌ اعلانات‌ و نوشتجات‌ در كوچه‌ها بچسباند یا مخالف مردم حركتى كرده و اذیت برساند از یك ماه الى پنج‌ سـال‌ حـبس‌ خواهد شد. كسى كه بـرخلاف پادشـاه یا خانواده سلطنت حرف بزند یا‌ تحریك‌ بد در نظر داشته باشد، بعد از تحقیق و ثبوت، از یك سال الى پنج سال به‌ درجه‌ تقصیرات با زنجیر محبوس خواهد شد. كسى كه كنكاش و خیالات تحریك بد‌ در‌ حق دولت بـكند و یا افـترا و تهمت تحریرا‌ و تقریرا‌ به‌ دولت بزند، بعد از ثبوت تقصیر او‌، حدود‌ و تقصیرات، از یك سال الى پانزده سال محبوس خواهد شد.»
 
سانسور مطبوعات در دوران پهلوی‌ها
پس از کودتای رضاخانی در 1299 ش، مطبوعات، باتوجه به شور و بلوای ناشی از تغییر مهره‌های حکومت و عدم حضور احمد شاه در ایران، تزلزل کابینه‌ها، تلاش سردار سپه در جذب صاحبان اندیشه و قلم و آماده‌سازی جوّ جهت بهره‌برداری سیاسی و تشکیل حکومت جدید، روزگاری مملو از هیجان و فراز‌‌ و نشیب را از سر گذراندند. سیدضیاءالدین طباطبایی، مدیر روزنامه رعد، به‌عنوان یکی از مهره‌های اصلی کودتا، با آگاهی از تأثیرگذاری مطبوعات بر افکار عمومی، در طول حکومت 90روزه «کابینه‌‌سیاه»، تمام روزنامه‌ها و جراید را به جز «روزنامه‌ ایران» توقیف و تعطیل کرده، بسیاری از صاحبان جراید از جمله محمد فرخی یزدی، محمد تقی بهار، علی دشتی، سیدهاشم وکیلی، رهنما و... را نیز توقیف کرد. این نخستین گام در محدودسازی‌ مطبوعات آن دوره بود. 
پس از کودتای 1332 و برقراری دولت نظامی تمام روزنامه‌ها توقیف و تعطیل شدند. مطبوعات این دوره (از 1332 - 1357)  دو خصیصه داشت: 1- ‌امتیازات سالانه به صلاح‌دید دولت واگذار می‌شد. 2- تعداد نشریات دولتی برخاسته از طبقه مرفه و وابسته افزوده شد. تا آن جا که در پایان سال‌56 از کل 772‌عنوان نشریه جدید، 436عنوان انتشارات دولتی یا مؤسسات وابسته به آن بود و جز تعدادی ناچیز، اغلب شخصیت سیاسی خود را از دست داده و در سلک خبری - اجتماعی در‌آمدند. 
همچنان که در دهه‌30 دولت بیش از 40روزنامه و هفته‌نامه را تعطیل کرد و به دادگستری اجازه رسیدگی به شکایات را نداد. در دهه‌1350 نیز حدود 70‌نشریه را به شیوه‌ای بی‌سابقه تعطیل کرد. سانسور مطبوعات بعد از کودتای 28‌مرداد قریب 10سال منحصراً با فرمانداری نظامی یا سازمان امنیت بود. از حکومت «عَلم» به بعد سانسور مطبوعات به اداره کل انتشارات و رادیو که بعداً به وزارت اطلاعات تبدیل شد، محوّل شد. در سال‌1356 با اعلام فضای باز سیاسی، دوران تازه‌ای در حیات مطبوعات ایران آغاز شد و در اواسط سال‌1357 سانسور به کلی برداشته شد.
 
آزادی مطبوعات پس از انقلاب اسلامی
پیش‌تر دکتر محمد‌مهدی فرقانی، عضو هیأت علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی؟ره؟ در گفت‌وگویی درباره آزادی مطبوعات در سال‌های اول پس از انقلاب اسلامی گفته بود: «در آن دوران، صدها نشریه با مجوز یا بدون مجوز، دارای سابقه یا بدون سابقه با گرایش‌های مختلف سیاسی كه تحت تأثیر فضای آن زمان به وجود آمده ‌بودند، منتشر می‌شدند كه این وضعیت تا حدود سال‌59 كم‌و‌بیش ادامه داشت.» بنابر گزارش‌های UPR که گزارش دوره‌ای جهانی در حوزه حقوق‌بشر است، از انتشار سالانه ۱۵۰۰‌عنوان کتاب پیش از انقلاب به ۱۰۷‌هزار عنوان کتاب در سال‌۹۶ رسیده‌ایم و جزو سه کشور نخست جهان هستیم.  ۵۸۰۰‌هفته‌نامه، هشت هزار مطبوعه مجوزدار دانشجویی، مجوز فعالیت ۱۵۰‌رسانه بین المللی در کشور، وجود چهار هزار سمن مجوزدار از وزارت کشور در ایران که ۵۸‌درصد آن‌ها در حوزه حقوق بشر فعالیت می‌کنند و فعالیت ۳۱‌هزار وکیل که یک سوم آن بانوان هستند، نشان‌دهنده رشد ما در حقوق و آزادی‌های اجتماعی است. در‌نهایت می‌توان گفت آزادی مطبوعات در تاریخ ایران از آغاز انتشار اولین روزنامه تا امروز هیچ‌گاه به قوت و قدرت امروز نبوده است،  اما بدون تردید برای رسیدن به نقطه‌ای مطلوب و شکل گرفتن روندهای قانونی شفاف‌تر و پاسخگوتر راهی طولانی در پیش داریم.
 

captcha
شماره‌های پیشین