626
چهارشنبه، ۱۲ دی ۱۳۹۷
14

خبر

حجت الاسلام پورامینی در نشست «فراز و فرودهای سلفی‌پژوهی» مطرح کرد

سلفیت بسیط تا سلفیون متکثر

نشست «فراز و فرودهای سلفی‌پژوهی» در ادامه همایش «نقش انقلاب اسلامی در تأسیس و توسعه علوم انسانی» با ارائه حجت‌الاسلام محمدباقر پورامینی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، هفته گذشته در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی قم برگزار شد.

صبح نو

حجت الاسلام پورامینی در نشست «فراز و فرودهای سلفی‌پژوهی» مطرح کرد

سلفیت بسیط تا سلفیون متکثر

نشست «فراز و فرودهای سلفی‌پژوهی» در ادامه همایش «نقش انقلاب اسلامی در تأسیس و توسعه علوم انسانی» با ارائه حجت‌الاسلام محمدباقر پورامینی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، هفته گذشته در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی قم برگزار شد.

پورامینی در ابتدای سخنانش گفت: سلفی‌پژوهی به معنای مطالعات و پژوهش‌های انجام شده درباره نقد و ارزیابی مبانی، منهج و مسائل و محتوای سلفیون یک رویکردی با پیشینه بیش از ۶۰۰‌سال است و به دوره ابن تیمیه بر می‌گردد. وی با بیان اینکه به‌طور خاص وهابیت‌پژوهی با پیشینه‌ای بیش از ۲۰۰‌سال مربوط به دوره محمدبن عبدالوهاب است، افزود: بعد از انقلاب اسلامی به تناسب گسترش مطالعات شیعه‌پژوهی و جبهه‌گیری شدید دو گفتمان اسلام ناب و اسلام آمریکایی، سلفی‌پژوهی نیز گسترش خاصی داشت و به واقع بیش از۷۰‌در‌صد مطالعات درباره سلفیون و وهابیت در ۴۰‌سال اخیر است.
 
ماهیت سلفی‌گری
او با اشاره به ماهیت جریان‌های سلفی افزود: سلفی‌گری ریشه در جهت‌گیری اصحاب حدیث و دعوت احمد بن حنبل دارد و سلفی کسی است که بر مذهب سلف باشد و از راه و حرکت‌شان در زمینه ایمان و اعتقاد، پیروی کند. به باور القوسی، سلفیون کسانی هستند که بر آنچه سلف صالح از سه قرن نخست پایبندند، ملتزم هستند و در نگاه ابن عثیمین «هر کس بر منهاج و روش صحابه، تابعین و اتباع تابعین پایبند باشد، سلفی است.» اصطلاح سلفی با تکیه بر باور ابن تیمیه، در دو سده اخیر ظهور و بروز یافته و در عرصه باور و رفتار جمعی از فعالان امت اسلامی مطرح شده است. پافشاری ابن تیمیه به سلف به‌گونه‌ای است که او در شمار پیشوایان سلفی جای گرفته و به ادعای برخی،‌ تنها راه وصول به مذهب سلف پیروی از مذهب ابن تیمیه است.پورامینی افزود: جریان سلفیه در دوره معاصر، با محوریت دیدگاه ابن تیمیه، در شبه قاره هند از سوی شاه ولی‌الله دهلوی، در مصر از سوی رشید رضا و گرایش‌هایی از اخوان و به‌خصوص در نجد و حجاز از محمد بن‌عبدالوهاب، پیروانی یافت. جریان حاکم وهابی عربستان که واژه وهابی را برای خود «لقب شریف عظیم» می‌شمارد، اصرار دارد منحصراً خود را «سلفی راستین» و جریان‌های دیگر سلفی را دچار انحراف از شیوه سلف قلمداد کند، از این رو امروزه می‌توان وهابیت را به‌عنوان مهم‌ترین جریان سلفی خشن عصر حاضر دانست.وی با بیان اینکه در گذشته بحث سلفیه یک جریان بسیط و کاملاً واحد بوده است، افزود: این جریان حول محور افرادی چون ابن تیمیه، ابن قیم و محمد بن عبدالوهاب و همچنین مباحثی چون توحید و شرک، ایمان و کفر، سنت و بدعت و حیات برزخی می‌گشت، لیکن در 40سال اخیر تنوع و تکثر در اندیشه‌های سلفیه پدید آمد و سلفی‌گری از حالت بسیط بیرون آمد و با حفظ اصول و مبانی مشترک، 
ه شعبه‌های مختلف تقسیم شد.
وی افزود: این دگرگونی در سلفیون وهابی نیز پدید آمد و گرایشات مختلفی مثل سروریه، قطبیه، جامیه(مدخلیه) و نوسلفیان ایجاد شد که تعارضاتی نیز میان آنان وجود دارد. البته به‌دلیل رویکرد حاکمیت سعودی، وهابیه جامیه که به تقلیدی نیز معروف است، بر سایر گرایش‌های وهابی تفوق دارد و آنان بر تمامی مسندهای دینی و فرهنگی سلطه تام دارند.
 
نقد اهل سنت بر آراء ابن تیمیه
پورامینی با اشاره به تاریخچه سلفی‌پژوهی گفت: ارائه افکار ابن تیمیه نقدهای جدی از سوی عالمان اهل سنت را در پی داشت؛ در مجموع، آشفتگی ذهنی و فقدان معیار منطقی علمی در اندیشه ابن تیمیه جاری است و این سستی در دستگاه اندیشه او، بررسی افکار او را با مشکل روبه‌رو می‌سازد؛ گاه سخنانی می‌گوید که کاملاً بوی تشبیه و تجسیم می‌دهد و او را به حشویه نزدیک می‌کند و گاه برخی از مفسرانِ دیدگاه‌هایش، با تکیه بر برخی از نظرات منفردش، وی را ضد تشبیه و تجسیم می‌شمرند.او ادامه داد: هم‌پیمانی محمد بن عبدالوهاب با محمد بن سعود، زمینه تحقق دیدگاه‌های افراطی و تکفیری او را پدید آورد و این حرکت زمینه نگاشتن نقدهای متعدد از سوی علمای اهل سنت و سپس علمای شیعه شد؛ می‌توان نخستین نقد به افکار محمد بن عبدالوهاب را از سوی برادرش سلیمان بن عبدالوهاب با نوشتن کتاب «فصل‌الخطاب» دانست که پاسخ رهبر جریان وهابی به برادرش سلیمان، چیزی جز ملحد و دشمن دین خواندن او نبود.
پورامینی با بیان اینکه نقد سلفی‌گری، اعم از نقد آراء ابن تیمیه، محمد بن عبدالوهاب و شخصیت‌های معاصر سلفی یکی از محوری‌ترین و پربسامدترین آثار تألیفی در نقد جریان‌ها و فرقه‌های اسلامی است، گفت: در این زمینه کتاب‌شناسی‌های متعددی انجام شده که الذریعه؛ اثر آقابزرگ تهرانی؛ معجم المؤلفات الإسلامیه فی الرد علی الفرقه الوهابیه، اثر عبدالله محمدعلی؛ کتاب‌شناسی نقد وهابیت؛ اثر اباذر نصر اصفهانی و کتاب‌شناسی تکفیر اباذر نصر از جمله این آثار است.
او با بیان اینکه یک پژوهش مستقل درباره آثار منتشره در ۴۰‌سال اخیر در نقد سلفیون انجام نشده است، بیان کرد: لیکن با تحولات صورت گرفته در 6سال اخیر آمار دوهزار و ۴۰۰‌عددی به بیش از سه هزار اثر رسیده است. با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران علمای سلفی وهابی با هدایت حاکمان سعودی
 به مخالفت صریح و آشکار با تفکر عقلانی شیعه و به تبع آن نظام جمهوری اسلامی برآمدند؛ سلفی‌پژوهی با پیروزی انقلاب اسلامی با ابعاد و زوایای بیشتری توسعه یافت و نویسندگان متعددی در ۴۰‌سال اخیر به بررسی و نقد سلفی‌گری وهابی پرداختند.
 
نقد عالمان برجسته شیعه بر وهابیت
وی با اشاره به ورود عالمان برجسته شیعی در نقد وهابیت افزود: آیت‌الله سبحانی چهره شاخص و برجسته حوزوی است که بخش ویژه‌ای از وقت علمی خود را صرفاً به نقد علمی وهابیت و ریشه‌های فکری آن، بیان کلیات مسائل مورد اختلاف آنان با سایر طوایف اسلامی و تبیین صحیح نظریه اسلام اختصاص داده است که در ضمن آثار یا به‌طور اختصاصی در قالب کتاب عرضه شد.
او افزود: در کتاب «مفاهیم القرآن» نخستین نقد ایشان به وهابیت ارائه شد؛ سپس رساله «توسّل به ارواح مقدّسه» را که از محوری‌ترین چالش‌های موجود میان وهابیون و مسلمین است تدوین کردند و ایشان در گام سوم «نقدی بر وهابیت» را نگاشت و این باور انحرافی را در قالب یک فرقه نقد کرد. همچنین به همراه آیت‌الله مکارم کنگره مبارزه با وهابیت را برگزار کردند.
پورامینی با بیان اینکه در سه دهه اخیر، دامنه تالیفات انتقادی آیت‌الله سبحانی به وهابیت توسعه یافت، اظهار کرد: ایشان به‌عنوان اثرگذارترین متفکر با ده‌ها اثر در نقد این فرقه شناخته‌شد و کتاب‌هایی نظیر «الوهابیه فی المیزان»، «ابن تیمیه، فکرا و منهجا»، «وهابیت مبانی فکری و کارنامه عملی» و چندین اثر دیگر در پاسخ به شبهات جدید آنان از جمله «راهنمای حقیقت» عرضه شد، البته پیش‌تر نیز در این عرصه عالمانی چون محمد جواد بلاغی، محسن امین عاملی و عبد‌الحسین امینی به نقد آراء وهابیت پرداخته بودند؛ همچنین «کشف الاسرار» امام خمینی را نیز می‌توان به نوعی در نقد افکار انحرافی وهابیت تلقی کرد.
 
چشم‌انداز سلفی‌گری 
او با اشاره به چشم‌انداز سلفی‌گری افزود: سلفی‌گری یک پدیده جاری در جهان اسلام است و علی‌رغم ناکامی‌های وهابیت و جریان‌های افراطی آن، ظرفیت‌های متعددی برای اثر بخشی در میان نخبگان و توده دارد.
 از این رو با توجه به کامیابی‌ها و پیشرفت‌های مؤثر انقلاب اسلامی به‌عنوان نماد عقلانیت شیعی، مواجهه با سلفیان امری بدیهی و واضح است و سلفی‌پژوهی نیاز به بازخوانی و سناریوسازی دقیق و پژوهش با محوریت تفکیک گرایش‌های آن دارد.
پورامینی همچنین به ذکر پیشنهاداتی در مورد بهترشدن تحقیقات سلفی‌پژوهشی پرداخت و بیان کرد: تکیه بر نقد مبانی اعتقادی، معرفتی و شهودی سلفی‌گری؛ تمرکز بر نقد حجیت فهم سلف؛ تفکیک جریانات سلفی و ضرورت نقد و بررسی مجزای هر گرایش؛ درونی‌سازی نقد وهابیت از سوی سلفیون؛ مانند تمرکز بر نقد اخوان و جریان‌هایی از سلفیون شبه قاره بر ضد وهابیت(مثلاً دیوبندی‌ها به‌عنوان یک گرایش سلفی، گرچه ضد شیعه‌اند اما به‌دلیل اشعری، ماتریدی و صوفی بودن‌شان زمینه افتراق را با وهابیت دارند) از جمله این پیشنهادهاست.
وی افزود: توجه به بومی شدن شبهات وهابیت در ایران و گسترش آن و تدبیر برای دفع و رفع آن؛ ریشه‌یابی، پیشگیری و مقابله با سلفی‌های شیعی ایرانی و همسانی شبهات جاری آنان با وهابیت؛ ضرورت پرداختن به مباحث آینده سلفی‌گری؛ بازخوانی پاسخ‌های داده شده و ضرورت پیرایش آن و ضرورت یکسان‌سازی و واحد کردن پاسخ‌ها از دیگر پیشنهادهاست.
پورامینی در انتها بر محورهای زیر تأکید کرد: توجه به مخاطبان توده برای کاستن دامنه اختلاف بین شیعه و سنی، شناسایی و آسیب‌شناسی مناظرات با سلفیون و ارائه مناظره معیار، تبیین و معرفی مبانی، منهج و منابع اصلی شیعه برای مقابله با رویکرد جدید منهجی سلفیون نسبت به نقد شیعه و جذب نخبگان علمی و پرورش آنان در نقد سلفی‌گری. 

captcha
شماره‌های پیشین