574
دوشنبه، ۲۳ مهر ۱۳۹۷
13
احمد پاکتچی در نشست «عدالت اجتماعی از منظر امام علی؟ع؟»

عالمان اسلامی درباره «عدالت توزیعی» کم‌کاری کرده‌اند

نشست «عدالت اجتماعی از منظر امام‌علی؟ع؟» با حضور دکتر احمد پاکتچی، عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق؟ع؟، هفته جاری در بنیاد نهج‌البلاغه برگزار شد.

یادداشت

نقش سلاطین و خلفای جائر  در تمدن اسلامی

دکتر موسی نجفی

صبح نو

یادداشت

نقش سلاطین و خلفای جائر  در تمدن اسلامی

دکتر موسی نجفی

 

ما اگر بخواهیم از سر طرفداری و مشارکت خود را وامدار و هوادار تاریخ رسمی و روایت حکومتی خلفا بدانیم، می‌توانیم خود را شریک تمدنش نیز بدانیم اما در چنین وضعیتی در مورد جنایات خلفا چگونه بایستی خود را منتقد بدانیم؟
یک عامل اعتقادی بسیار نیرومند دیگر هم در این میان خودنمایی کرده و برجسته است و آن حضور امامان معصوم شیعه در متن جامعه اسلامی آن روزگار است. در حقیقت ما اگر از خلفای تمدن‌سازی مثل مأمون و هارون سخن بگوییم چطور می‌توانیم فراموش کنیم در زمان این دو خلیفه، دو امام بزرگوار شیعه حضرت کاظم؟ع؟ و حضرت رضا؟ع؟ زندگی کرده و به شهادت رسیده‌اند! یعنی دامنه بحث تمدن‌ساز بودن این خلفا نه‌فقط در تاریخ رسمی اسلامی محدود نمی‌ماند بلکه یک بعد اعتقادی و دینی پررنگی هم دارد و البته مسأله ملی و قومی و سهم و مشارکت آنان هم در دنباله این مسائل مطرح است و فعلاً محور اصلی بحث ما نیست. اما جواب و محورهای مهم پاسخی که می‌توان داد.
اول: تعریفی که در این پرسش شبهه‌گونه آمده است تقریباً مبهم و ناقص و تا حدودی عوامانه است؛ خلاصه کردن تمدن در ساختمان‌ها و پروژه‌ها و به اصطلاح امروزی «عمرانی» خودش جای بحث مفصل دارد البته مسجد و معماری و شهرسازی در مفهوم وسیعش جزئی از نمادهای تمدن اسلامی هست (و نه همه ماجرا) و تازه خود این بعد هم در سلاطین و خلفا خلاصه نمی‌شود.
درست کردن یک شهر دینی و در کنار هم قرار دادن ارزش‌ها و ضروریات و نهادها نه کار سلطان بلکه کار متفکران و فیلسوفان و اسلام‌شناسان عمیق و برجسته است. 
در حقیقت شهر را کسی نمی‌سازد که پول بنا و عمله و مصالح را می‌سازد بلکه شهر را کسانی می‌سازند که این مصالح را در جای مناسب تعبیه می‌کنند؛ این مطلب در مورد تمدن غرب هم صادق است. غرب جدید را مهندسان و آرشیتکت‌ها و حتی تجار و سیاستمداران نساختند بلکه شروع این مدنیت جدید را در آثار متفکران و فیلسوفان و افرادی مثل توماس مور و راجر بیکر و فرانسس بیکن و آثاری همچون آتلانتیس جدید و اتوپیا رهگیری می‌کنند.
دوم: اگر معماری و هنر و شهرسازی را در مفهوم وسیع‌ترش جزئی از تمدن اسلامی ببینیم، پس این پرسش مطرح می‌شود که اصل و اساس و جوهره تمدن چیست؟ و کجا و در کدامین نمادها می‌توانیم در جست‌وجویش باشیم؟ تمدن‌ها به قول منطقیین یک «جنس» دارند و یک «فصل»، جنس تمدن‌ها تقریباً معلوم است تمدن‌ها قانون‌محور و نظم‌دهنده و موجد شهرنشینی و شکوفا‌کننده فرهنگ‌ها هستند ولی این فصل تمدن‌هاست که آن‌ها را از همدیگر مجزا می‌کند در حقیقتِ شهر و قانون و نظم نشانه تمدن هست. اما اسلامی بودن و غربی و شرقی بودن تمدن را نمی‌تواند محک بزند! 
مفهوم سعادت و عبادت و نوع مناسبات مردم و خط‌قرمزها و سایر ارزش‌گذاری‌ها را «جهت تمدن» که همانا فرهنگ است، تعیین می‌کند. در حقیقت در همین نقطه است که نقش نرم‌افزار در سخت‌افزار و هویت بخشی آن آشکار می‌شود. مسجد و حمام و شهری که خلیفه می‌سازد تعیین‌کننده مفهوم سعادت و عبادت و روح جامعه اسلامی نیستند. بلکه در نهایت جلوه مادی و سخت‌افزاری طرحی هستند که از قبل تهیه شده است. لذا این روح توحیدی-قرآنی در مساجد و هنر و معماری و شهرسازی و حتی علوم مختلف در اندلس و عثمانی و صفوی و عباسی و فاطمی قدر مشترکی و روحی را ایجاد و تداعی می‌کند که آن‌ها را می‌توان به‌رغم تفاوت‌هایشان و سازندگانشان و حتی ادوار و ازمنه ساخت‌شان در ذیل حلقه بزرگ‌تری به نام تمدن‌اسلامی جایابی و نشانه‌گذاری کرد.
 
منبع : کانال شخصی

captcha
شماره‌های پیشین