564
دوشنبه، ۰۹ مهر ۱۳۹۷
13
یادداشتی به مناسبت سالروز درگذشت فقیه و متکلم شیعه، علامه حلی

کلام شیعه؛ جامع معرفت معقول و منقول

جمال‌الدین ابو منصور، حسن‌بن یوسف‌بن علی‌بـن مـحمّد ابن مطهر، معروف به علامه حلی در سحرگاه جمعه بیست و هفتم رمضان سال‌648 قمری در شهر حله به دنیا آمد و در سال 726 در همین شهر وفات نمود و در جوار مضجع شریف حضرت علی؟ع؟بـه خـاک سپرده شد. علامه حلی از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام است که از سوی علمای شیعه و سنی مورد تمجید و تقدیر فراوان قرار گرفته و تنها کسی است کـه در بـین عـلمای امامیه ملقب به لقب عـلامه حلی الاطـلاق گردیده است.

گفتار

خطر همدستی ناآگاهانه حوزه  با سکولاریزم

استاد حسن رحیم‌پور

صبح نو

یادداشتی به مناسبت سالروز درگذشت فقیه و متکلم شیعه، علامه حلی

کلام شیعه؛ جامع معرفت معقول و منقول

جمال‌الدین ابو منصور، حسن‌بن یوسف‌بن علی‌بـن مـحمّد ابن مطهر، معروف به علامه حلی در سحرگاه جمعه بیست و هفتم رمضان سال‌648 قمری در شهر حله به دنیا آمد و در سال 726 در همین شهر وفات نمود و در جوار مضجع شریف حضرت علی؟ع؟بـه خـاک سپرده شد. علامه حلی از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام است که از سوی علمای شیعه و سنی مورد تمجید و تقدیر فراوان قرار گرفته و تنها کسی است کـه در بـین عـلمای امامیه ملقب به لقب عـلامه حلی الاطـلاق گردیده است.

علامه حلّی از متکلمان شیعی است که روشی عـقلی داشته و با تأکید بـر حـجیّت عقل دلالت آن را از دلالت سایر منابع قوی‌تر می‌داند. از این رو هنگام ناسازگاری عقل و نقل در صورت تأویل‌پذیری، آن را تأویل برده، و در غیر این صورت، نقل را مردود می‌شمارد. با این وجود ایشان از نقل نیز غافل نبوده و بـا اذعان به عدم کارایی عقل در برخی حوزه‌ها، معرفت نقلی را نیز لازم شمرده و در آثار کلامی خود از آن‌ها استفاده می‌نماید؛ البته با این تفاوت که حجیت قرآن را پذیرفته ولی حجیت اخبار و اجماع را به صـورت مـطلق نمی‌پذیرد، بلکه برای پذیرش آن‌ها شرایطی را مطرح می‌نماید.علامه‌حلی از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام  است که از سوی علمای شیعه و سنی مورد تمجید و تقدیر فراوان قرار گرفته و تنها کسی است کـه در بـین عـلمای امامیه ملقب به لقب عـلامه حـلی‌الاطـلاق گردیده است. از ایشان کرامات زیادی نقل شده است که از جمله آن می‌توان به تشرفات مکرر ایشان به محضر امام زمـان؟عج؟  اشـاره کـرد. علامه از جمله عالمانی اسـت کـه دارای تالیفات زیادی در علوم و فنون مختلف بوده به طوری که تا پانصد کتاب به خط خود علامه غیر از کتاب‌هایی از ایـشان کـه به خط دیگران نقل شده است. در مباحث کـلامی نیز آثار متعددی به رشته تألیف در آورده است.
 
جایگاه معرفت عقلی در روش کلامی
عـلامه عـقل را قوه‌ای در نهاد انسان می‌داند که علوم بـدیهی در صـورت سلامت حواس از آن ناشی می‌شود. 
او با تأکید بر حجیت عقل و به کـمک آن، بـه تبیین مسائل کلامی پرداخته اسـت. بـا لحاظ تـقسیم عـقل بـه عقل نظری و عقل عملی، و نیز بـا تـوجه به تقسیم مسائل اعتقادی به سه دسته: 
الف) مسائلی که اثبات وحی و دلیـل نـقلی متوقف بر آن‌هاست؛
 ب) مسائلی که اثـبات وحی و دلیل نقلی مـتوقف بـر آن‌ها نیست ولی عقل توان درک آن‌ها را دارد؛ 
ج) مـسائلی که اثبات وحی و دلیل نقلی متوقف بر آن ها نیست و عقل توان درک آن‌ها را نـدارد؛ ایـنک جایگاه و کارکرد عقل از دیدگاه عـلامه مـورد بـررسی قرار می‌گیرد.

عـقل نـظری
دسته نخست (مسائل عقلی کـه اثـبات وحی و دلیل نقلی متوقف بر آن‌هاست): برخی از مباحثی که نقل و وحی متوقف بر آن‌ها بـوده و لذا علامه بر آن‌ها دلیل عقلی اقـامه نـموده است، عـبارتند از: وجـوب نـظر، اثبات صانع، صفات الهی، ضرورت نبوت، لزوم وجود امام و عـصمت انـبیا.
دسـته دوم (مسائلی که اثبات وحی و دلیل نقلی متوقف بر آن‌ها نیست و عقل توان درک آن‌ها را دارد): از جمله مواردی کـه عـلامه از اسـتدلال عقلی در آن‌ها بهره گرفته است عبارتند از: عـصمت ائمـه، وجوب معاد، وجوب نص بر امام، ثواب و عقاب، فاعل بودن انسان، محال بودن رؤیت خدا و واحد بودن خـدا.

عقل عملی
دسته نخست (مسائلی که اثبات وحی و دلیل نقلی متوقف بر آن‌هاست): مواردی همچون حسن و قبح عقلی وعدل الهی از مسائلی هستند که اثبات وحـی و نـقل متوقف بر آنهاست.
دسته دوم (مسائلی که اثبات وحی و دلیل نقلی متوقف بر آن‌ها نیست ولی عقل توان درک آنها را دارد): تکلیف به محال، مخاطب شرایع بودن کفار، استحقاق ثواب و عـقاب، جبر و اختیار، هدایت و ضلالت و تکلیف از جمله  مسائلی‌اند که عقل و نقل متوقف بر آن‌ها نبوده ولی عقل توان درک آن‌ها را دارد.
عـلامه دلالت عـقل را از دلالت سایر منابع قوی‌تر شـمرده و در صـورت ناسازگاری اخبار با دلایل عقلی در صورت تأویل پذیری آن‌ها را تأویل و در صورت تأویل‌ناپذیری آن‌ها را مردود شمرده است. البته ایشان کـارایی عـقل را در برخی حوزه‌ها نـاتمام دانـسته و آن را محتاج شرع می‌داند.
 
معرفت نقلی در روش کلامی
علامه همچون سایر علمای اسلام منقولات را یکی از منابع معرفتی به شمار می‌آورد و در آثار کلامی خود نیز به وفـور از آن اسـتفاده می‌نماید. البته با این تفاوت که حجیت قرآن را پذیرفته ولی حجیت اخبار و روایات معصومین و اجماع را به صورت مطلق نمی‌پذیرد بلکه شرایطی برای پذیرش آن‌ها مطرح می‌نماید.
در مبحث حجیت اجماع نیز که نوعی معرفت نقلی به حساب می‌آید ایـشان در آثار کلامی خود از سه نوع اجماع سخن به میان آورده است:
الف) اجماع تمام عـقلاء: 
که آن را حجت دانسته و در مـباحث کـلامی در موارد متعدد به آن استناد می‌کند که البته چنین اجماعی در غیر ضروریات رخ نمی‌دهد.
ب) اجماع عترت: 
که در برخی از آثار خود آن را طرح نموده و آن را قول معصوم دانسته و حجت می‌داند.
ج) اجماع امـت اسلامی (اجماع اصطلاحی):
 ایشان اجماع امت اسلامی را از آن جهت که کاشف از قول معصوم می‌داند حجت دانسته و همچنین حجیت آن را در صورتی که دارای دلیل باشد می‌پذیرد ولی اگر خالی از قول مـعصوم بـاشد، حجت نمی‌داند.
علامه حلی با رویکردی عقلی فلسفی در مباحث کلامی و استفاده از روش‌های منطقی، و با بهره‌برداری از ادله نقلی و استفاده از علوم گوناگون و همچنین طرح و نقد دیـدگاه دیـگر دانشمندان، نقش ویژه و ممتازی در کـلام اسـلامی عموماً و کلام شیعی خصوصاً داشته است، که برخی از آن‌ها عبارتند از:
1. تثبیت و ترویج روش عقلی- فلسفی: 
ایشان با شرح کتب مرحوم خواجه مانند «کشف المراد» و «کـشف الفـوائد» که با رویکردی عـقلی و فـلسفی نگاشته شده بودند و تألیف کتبی مانند «نهج المسترشدین» و «نهایه المرام» با همین شیوه و روش نگارشی، نقش مؤثری در تثبیت و ترویج این شیوه در کلام اسلامی مخصوصاً کلام شیعی ایفا کرده است.
2. دفاع از عـقاید شـیعه: 
ایشان با انجام مناظرات متعدد با علمای سایر مذاهب و نگارش کتبی مانند «منهاج الکرامة»، «کتاب الألفین»، «کشف الیقین فی فضایل امیر المومنین» و... نقش شایانی در دفاع از عقاید شیعه خصوصاً مسأله امـامت داشـته است.
3. نـقد آراء کلامی دیگر: 
ایشان در آثار کلامی خود همزمان با بیان آراء و عقاید شیعه درصدد نقد دیدگاه‌های مخالفان بـه‌ویژه مذاهب مطرح و مورد توجه از نظر سیاسی و اجتماعی مانند اشاعره بـرآمده اسـت. 
کـتاب «نهج الحق و کشف الصدق» از نمونه‌های بارز در این زمینه است.

captcha
شماره‌های پیشین