517
چهارشنبه، ۰۳ مرداد ۱۳۹۷
13
تأکید آیت‌الله سبحانی بر لزوم پاسخگویی روحانیون به شبهات کلامی

روحانیون پا در رکاب باشند

نخستین جلسه از سلسله جلسات مسائل کلامی جدید، این هفته در سالن اجتماعات مدرسه علمیه عالی نواب مشهد برگزار شد. در این نشست آیت‌الله جعفر سبحانی از مراجع تقلید و اندیشمندان مسائل اسلامی، به تبیین پنج مسأله در حوزه کلام اسلامی پرداخت.

یادداشت

آزاداندیشی رضوی در سنت مردم‌سالاری دینی

دکتر غلامرضا خواجه‌سروی

صبح نو

تأکید آیت‌الله سبحانی بر لزوم پاسخگویی روحانیون به شبهات کلامی

روحانیون پا در رکاب باشند

نخستین جلسه از سلسله جلسات مسائل کلامی جدید، این هفته در سالن اجتماعات مدرسه علمیه عالی نواب مشهد برگزار شد. در این نشست آیت‌الله جعفر سبحانی از مراجع تقلید و اندیشمندان مسائل اسلامی، به تبیین پنج مسأله در حوزه کلام اسلامی پرداخت.

آیت‌الله سبحانی با بیان این که اثر رشته مسائل دیگر، مسائل کلامی نیز تکامل پیدا کرده، گفت: امروز کسانی در فضای دانشگاهی علم کلام جدید را ارائه داده‌اند و بنا دارند تا علم کلام اسلامی را تحقیر کنند. یک شاخه از علم در صورتی به دو قسم تقسیم می‌شود که یا موضوع یا مقصود، متعدد شود. در حقیقت آنجا که مقصود و موضوع هر دو یکی است نمی‌توان گفت علم تغییر یافته و امروز کلام جدید و قدیم نداریم بلکه تنها بحث ما مسائل جدید و به روزی هستند که در علم کلام شکل گرفته است. علم کلام، علمی است که از عقاید اسلامی دفاع می‌کند. علم کلام تغییری نیافته و فقط مسائل جدید کلامی شکل گرفته است.آیت‌الله سبحانی اولین مسأله کلامی را در میان مسلمانان، خلافت اسلامی و به تعبیر ما امامت دانست و گفت: آیا پیشوای مسلمانان باید از طرف خداوند بزرگ معرفی شود یا اینکه مردم هم می‌توانند پس از درگذشت پیامبر؟ص؟، رهبر خود را برگزینند و آیا رهبری پس از وفات پیامبر؟ص؟ یک مقام انتصابی  یا یک مقام اختیاری و گزینشی است؟ در این جریان امامیه بر قول نخست و دیگران بر قول دوم هستند.
او با اشاره به مسأله مرتکب کبیره به‌عنوان دومین مسأله کلامی، بیان کرد: این موضوع پس از گذشت زمانی در میان مسلمانان فاصله زیادی ایجاد کرد؛ آن‌گونه که اکثریت بر آن هستند که مرتکب کبیره، مسلمان و مؤمن ولی فاسق است؛ یعنی از اطاعت خداوند بیرون رفته و در مقابل خوارج بر آن شدند که مرتکب کبیره، کافر است و با دیگر کافران تفاوتی ندارد. در این میان معتزله نیز  اینچنین بیان کردند که نه کافر و نه مؤمن است بلکه در میان این دو قرار دارد.
آیت‌الله سبحانی سومین مسأله کلامی را این‌گونه توضیح داد: بر اثر برخورد مسلمانان با تمدن‌های رومی و ایرانی، بعدها یک‌رشته مسائل کلامی پدیدار شد که آیا کلام خداوند قدیم است یا حادث؟ سالیان درازی نیز عمر گرانبهای امت اسلامی به این مسأله مشغول شد که این علم نیز روزبه‌روز متکامل‌تر شد.
او با بیان این که مسائل کلامی تغییر یافت تا آنکه زمان به رنسانس رسید، ابراز کرد: با آمدن رنسانس مقیاس داوری‌ها دگرگون و تجربه، جایگزین برهان شد که از این طریق تشکیک در ماوراء طبیعت در مجامع علمی راه پیدا کرد. چراکه موجودات مادی می‌توانستند در قلمرو تجربه قرار گیرند اما ماوراء طبیعت برتر از آن است که بخواهد در قلمرو تجربه قرار گیرد. در حقیقت رنسانس سبب شد ابزار علم تغییر کند. پس از رنسانس اثبات علوم طبیعی با ابزار عقل کنار رفت و از ابزار شناخت تنها تجربه را قبول می‌کردند و عده زیادی معتقد بودند که همه مسائل طبیعی و کلامی باید با ابزار تجربه پیش بروند که بر اثر این دگرگونی در داوری یک‌رشته مسائل جدیدی در علم کلام طرح شد.
این مرجع تقلید اولین مسأله جدید کلامی را علت پیدایش دین عنوان کرد و گفت: عده‌ای گفت‌وگو کردند که علت گرایش انسان به دین چیست و چرا بشر متدین شده و معبد و بت‌خانه درست کرده است. در پاسخ به این شبهه عده‌ای بیان کردند که ریشه این گرایش به دین و اعتقاد به خدا جهل بشریت به عوامل طبیعی بوده چراکه در گذشته از روابط موجودات آگاهی نداشته و ناچار بوده همه حوادث ماوراءالطبیعه را به خداوند نسبت دهد و امروز که علل و روابط روشن شده دیگر نیازی به فرضیه خداگرایی نیست.
او با بیان این که گروه دیگری نیز معتقدند، ترس بشریت از حوادث ناخواسته همچون توفان، صاعقه و زلزله سبب شد که به چنین موجودات مافوق اعتقاد پیدا کنند، افزود: عده دیگری نیز معتقدند عوامل جنسی و عشق سبب شده تا انسان به خداوند متعال معتقد شود؛ در این زمینه اصل مسأله محترم است و آن را می‌پذیریم که علت پیدایش دین چیست اما عده‌ای چون حقیقت را ندیدند، فرضیه‌هایی درست کردند؛ یعنی مسأله خوب است اما تجزیه‌وتحلیل آن موردقبول نیست.
این مرجع تقلید با اشاره به موضوع «ابزار شناخت» به‌عنوان مساله دیگر از مسائل جدید کلامی، خاطرنشان کرد: در آیه ۷۸ سوره نحل مبنی بر «وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ابزارهای شناخت بیان شده اما عده‌ای در غرب ابزارهای اصلی شناخت یعنی قوه عقل را رها کرده و مسائل عقلی را بی‌ارزش دانستند و بنای خود را بر آن گرفتند تا با تجربه همه‌چیز را درست کنند و با پیدایش علوم روانشناسی، اقتصاد، روانکاوی و علوم جدید عده‌ای دین را انکار کردند یعنی اعتقادات به ماوراءالطبیعه را کنار گذاشته و می‌گویند شناخت باید با حس یا تجربه باشد.
آیت‌الله سبحانی با بیان این که باید دید ابزار شناخت تنها منحصر به حس و تجربه است یا آنکه در کنار آن عقل و وحی نیز مطرح می‌شود، گفت: در حقیقت اصل مسأله که ابزار شناخت است، محترم است اما آنان در تجزیه‌وتحلیل اشتباه کردند چراکه می‌گویند همه‌چیز در ماوراءالطبیعه باید از طریق حس و تجربه شناخته شود و در اینجا سؤال ما آن است که چگونه می‌توان موضوعاتی را که در قلمرو حس و تجربه نیست، با تجربه شناخت؟
وی مسأله آزادی در دین را از جمله مسائل جدید کلامی عنوان و بیان کرد: آنان این‌چنین بیان می‌کنند که ما آزادی می‌خواهیم درصورتی‌که از سوی دیگر ابراز می‌کنند که اعتقاد به دین بشر را از آزادی محدود می‌کند؛ حال اگر به خداوند متعال و پیامبر گرامی اسلام؟ص؟و معارف قرآنی معتقد باشیم، لازمه‌اش آن است که در زندگی محدود گردیم، پس، این امر با اصل و معنای آزادی سازگاری ندارد، درصورتی‌که این‌طور نیست.
او افزود: از نگاه دینی آزادی دو معنا دارد که در معنای نخست باید انسان رها بوده و هیچ‌گونه قیدی و بندی نداشته باشد که این معنا، عملی نیست. در معنای دوم آزادی، انسان باید قانونمند حرکت کند و در طول دوران حیات خود قانونمند باشد که این معنای آزادی است و بر این اساس نیز انسان باید حرکت خود را تنظیم کند.
آیت‌الله سبحانی با اشاره به مسأله دیگر از مسائل جدید کلامی، افزود: دین بر اساس وحی بوده و وحی نیز نوعی ادراک است؛ درک بشریت نیز یا از نوع حس و یا عقل و برهان است لذا نمی‌توانند وحی را درک کنند و بدین سبب آنان با این استدلال خود ابزار شناخت را روی تجربه محدود کرده‌اند؛ درصورتی‌که وحی نوعی شعور مرموز است که متکلم الهی رسالت دارد تا درباره این دانش سخن بگوید و انحصار دانش و آگاهی را در حس و عقل از میان ببرد.
او با اشاره به «دین فردی» به‌عنوان مسأله دیگری از مسائل جدید کلامی اظهار کرد: عده‌ای می‌گویند دین فردی است و انسان باید در داخل خانه نماز بخواند و روزه بگیرد و احیای این امور دینی در خارج خانه نباید باشد که این نوع نگاه همان نگاه فردی به دین بوده و این نگاه مخصوص همان کسانی است که معتقدند دین از سیاست باید جدا باشد. این‌ها معتقدند دین جنبه فردی و شخصی داشته و مربوط به درون خانواده است. اگر این سخن را منحصر به انجیل بدانید حق با شماست اما دین اسلام بر همه زندگانی بشر احاطه دارد و معتقد است که دین اجتماعی بوده و در قلمرو امنیت اجتماعی و اعتلای ارزش‌های اخلاقی نقش مؤثر و سازنده‌ای دارد.
آیت‌الله سبحانی با بیان این که روحانیت باید نسبت به مسائل جدید کلامی روشنگری کرده و پادررکاب باشد، خاطرنشان کرد: این بحث‌ها و مانند آ‌نها  سبب شده تا برخی تصور کنند علم جدیدی به نام کلام جدید به وجود آمده درصورتی‌که این‌طور نیست و همه این‌ها مسائل جدیدی هستند که در علم کلام شکل گرفته است.
 

captcha
شماره‌های پیشین