499
شنبه، ۰۹ تیر ۱۳۹۷
8

خبر

«صبح‌نو» در گفت‌وگو با دکتر مجید ابهری و دکتر سید مجید امامی بررسی می‌کند

راه و رسم شادی حلقه گمشده جامعه ایرانی

وقتی حس رضایت از چیزی داریم و به هدف مورد علاقه‌مان دست می‌یابیم احساس و هیجانی در ما پدیدار می‌شود که از آن به شادی و نشاط تعبیر می‌کنند و با واژه‌هایی چون شادمانی، سرور، وجد و‌... هم‌معناست. شادی زندگی را خوشایند و اشتیاق برای پرداختن به فعالیت‌های اجتماعی را آسان می‌‌کند. نزدیک‌ترین و مشهودترین نمونه شادی در چند وقت اخیر، شادی‌های خیابانی و جمعی در ساعت‌های پس از سه بازی تیم ملی فوتبال در جام‌جهانی بود. شادی‌هایی که تقریباً از نیمه‌شب آغاز می‌شد و تا بامداد روز بعد طول می‌کشید. اما نکته‌ای که در حاشیه آن شب‌های خاطره‌انگیز، بیان می‌شد، سردرگمی در شیوه‌های بروز شادی جمعی در میان ایرانیان است. شادی‌هایی که گاهی حتی منجر به مزاحمت هم می‌شد. «صبح‌نو» در سلسله گزارش‌هایی به بررسی جامعه‌شناسانه شیوه‌های شادی جمعی در ایران می‌پردازد. در این گزارش نیز سراغ صاحب‌نظران رفته‌ایم تا نظر آنان را در این‌باره بدانیم.

صبح نو

«صبح‌نو» در گفت‌وگو با دکتر مجید ابهری و دکتر سید مجید امامی بررسی می‌کند

راه و رسم شادی حلقه گمشده جامعه ایرانی

وقتی حس رضایت از چیزی داریم و به هدف مورد علاقه‌مان دست می‌یابیم احساس و هیجانی در ما پدیدار می‌شود که از آن به شادی و نشاط تعبیر می‌کنند و با واژه‌هایی چون شادمانی، سرور، وجد و‌... هم‌معناست. شادی زندگی را خوشایند و اشتیاق برای پرداختن به فعالیت‌های اجتماعی را آسان می‌‌کند. نزدیک‌ترین و مشهودترین نمونه شادی در چند وقت اخیر، شادی‌های خیابانی و جمعی در ساعت‌های پس از سه بازی تیم ملی فوتبال در جام‌جهانی بود. شادی‌هایی که تقریباً از نیمه‌شب آغاز می‌شد و تا بامداد روز بعد طول می‌کشید. اما نکته‌ای که در حاشیه آن شب‌های خاطره‌انگیز، بیان می‌شد، سردرگمی در شیوه‌های بروز شادی جمعی در میان ایرانیان است. شادی‌هایی که گاهی حتی منجر به مزاحمت هم می‌شد. «صبح‌نو» در سلسله گزارش‌هایی به بررسی جامعه‌شناسانه شیوه‌های شادی جمعی در ایران می‌پردازد. در این گزارش نیز سراغ صاحب‌نظران رفته‌ایم تا نظر آنان را در این‌باره بدانیم.

دکتر مجید ابهری، جامعه‌شناس و رفتارشناس اجتماعی درباره مدیریت شادی در کشور به روزنامه «صبح‌نو» می‌گوید: «شادی و نشاط یکی از ارکان ضروری برای رشد اجتماعی و امنیت روانی در جامعه است، هیچ یک از ادیان آسمانی و مکاتب به اندازه دین اسلام بهانه برای شادی ندارند و بزرگان دینی ما ارزش خاصی برای شادی و نشاط مجاز قائل هستند، تبسم یکی از ویژگی‌های ثابت چهره نورانی پیامبر اکرم ؟ص؟ بوده است و او توصیه به شاد کردن مؤمن از سوی بزرگان اسلام کرده و این اقدام برابر با عبادت قلمداد شده است. مناسبت‌های دینی، فرهنگی و رویدادهای ورزشی همه بهانه‌هایی برای ایجاد شادی در جامعه و تخلیه انرژی نوجوانان و جوانان است.» او ادامه می‌دهد: «متاسفانه در 40‌سال گذشته نهادهای متولی نتوانسته یا نخواستند سیاست‌های شادی را تبیین و مدیریت فرهنگ شادی را تدوین کنند. انرژی‌های تخلیه‌نشده در جوانان و نوجوانان گاه به‌صورت‌های بسیار خطرناک نمایان می‌شود که بخشی از آن را در چهارشنبه‌های آخر سال می‌توان دید. هنوز هیچ سازمان و نهادی حاضر نشده مراکزی را برای شادمانی و تخلیه انرژی جوانان تأمین و معرفی کند، هنوز جوانان و نوجوانان نمی‌دانند چه رفتارهایی مجاز و چه رفتارهایی
غیر مجاز هستند و به همین جهت جامعه به‌دنبال بهانه است تا به خیابان‌ها آمده و با شادی انرژی مثبت خود را تخلیه کند.»

خشم خارج از کنترل
ابهری اضافه می‌کند: «مسابقات فوتبال در زمان‌های گذشته بهترین بهانه برای ابراز شادمانی بوده که بخشی از آنها را در تهران و سراسر کشور دیدیم. در این میان دشمنان نظام با تحریکات خود قصد به انحراف کشیدن شادی فرزندان ما را دارند و به‌عنوان رفتارشناسی که بیش از سه دهه از عمر خود را در پژوهش‌های میدانی و نظری در زمینه رفتارهای اجتماعی صرف کرده به مسوولان می‌گویم همانطور که گاهی شادی‌های افراد در جامعه از کنترل خارج می‌شوند باید از روزی که خشم خارج از کنترل به جامعه بیاید نگران باشیم.»
این جامعه‌شناس و رفتارشناس اجتماعی با بیان اینکه کشور باید از منابع موجود برای برنامه‌ریزی شادی استفاده کند، می‌گوید: «ما کشور فقیری نیستیم، بودجه‌های هنگفتی برای برنامه‌ریزی اوقات فراغت نوجوانان و جوانان اختصاص می‌یابد، اما مشکل کجاست. توجه داشته باشیم که مشکل اصلی ضعف برنامه‌ریزی، فقدان مدیریت و استفاده نکردن از کارشناسان شادی و اوقات فراغت است، اسلام با شادی مجاز و منطقی مخالف نیست، 
با سیاست‌گذاری‌های دقیق و مدیریت منظم برای اقدام در این زمینه و اجرای برنامه‌های نشاط در پارک‌ها، بوستان‌ها، فرهنگسراها و مراکز ورزشی می‌توانیم انرژی فرزندان خود را به نحو مطلوب تخلیه کنیم. در این صورت دیگر سالانه میلیاردها دلار برای سفرهای خارجی به ترکیه و تایلند و ممالک دیگر هزینه نمی‌شود.»

سوغاتی مرگ
ابهری معتقد است: «علاوه‌بر این سوغات‌های شومی که از نظر اجتماعی و اقتصادی از این‌گونه کشورها به ما برمی‌گردد خود مشکل‌ساز می‌شود. ایجاد برنامه‌های آتش بازی، موسیقی مجاز، برگزاری مسابقات، اجرای برنامه‌های تفریحی و ورزشی، ایرانگردی، طبیعت‌گردی، کویرگردی، پیاده‌روی در جنگل‌ها و بهره‌گیری از استعدادهای ارزنده و گاه منحصر به فرد کشور ما، بهترین فرصت برای ایجاد نشاط اجتماعی است.»
او اضافه می‌کند: «متاسفانه نمی‌دانم چرا کسی از مسوولان به این فکر نمی‌افتد که از صاحب‌نظران، نخبگان فرهنگی، روانشناسان و جامعه‌شناسان دعوت کرده و در این برنامه‌ریزی‌ها از آ‌ن‌ها مشارکت بگیرند. افسردگی، اضطراب، گرایش به مواد‌مخدر، افت و ترک تحصیل از عوارض کمبود نشاط اجتماعی است و عده‌ای می‌خواهند باورهای دینی را مخالف شادی نشان دهند» این جامعه‌شناس و رفتارشناس اجتماعی تاکید می‌کند: «نباید اجازه دهیم این کوتاه‌نظران بیشتر از این میدان را در اختیار بگیرند و باعث بدبینی و ناامیدی نوجوانان و جوانان از ارزش‌های دینی شوند. باید مراکز رفاهی و تفریحی به‌ویژه در شهرستان‌ها و مناطق محروم ایجاد شود که کمک بزرگی به رشد علمی و فرهنگی کشور ماست.»

رسانه‌ها کجا قرار دارند؟
ابهری اشاره‌ای هم به نقش رسانه‌ها به‌ویژه رسانه ملی کرده و ادامه می‌دهد: «برای تحقق اهداف گفته شده محورهای اجرایی باید در کنار هم قرار بگیرند، صدا‌وسیما به عنوان دانشگاه بزرگ کشوری و ملی می‌تواند با مخاطب‌سنجی و طراحی برنامه‌های متنوع قطب جذابی برای اوقات فراغت جوانان باشد. وزارت ورزش و جوانان، کار و رفاه، آموزش‌و‌پرورش و علوم، سازمان گردشگری و میراث فرهنگی و وزرات جهاد کشاورزی ارکان اصلی سهیم در مدیریت برنامه‌های نشاط اجتماعی هستند. البته کمیته امداد و بهزیستی، شهرداری‌ها و استانداری‌ها در مناطق مختلف نیز دومین گروه از نهادهای مؤثر در ایجاد شادی و نشاط به‌شمار می‌روند.» این جامعه‌شناس و رفتارشناس اجتماعی در پاسخ به این سؤال که چرا موضوعی با عنوان مدیریت شادی مطرح می‌شود، تاکید می‌کند: «شادی باید با نظارت والدین صورت بگیرد، گاهی اوقات در شادی‌های دسته‌جمعی مانند شادی‌های بعد از بازی فوتبال که مردم به خیابان‌ها آمدند، عده‌ای ممکن بود با سوءاستفاده از موقعیت پیش‌آمده دست به تخریب اموال عمومی بزنند که این اقدام در اصل موضوع شادی اثر نامطلوبی می‌گذاشت.» او می‌گوید: «نیروی انتظامی برای جلوگیری از شکستن شیشه‌ها و آسیب‌زدن به اموال عمومی که به ضرر استمرار شادی‌های عمومی است باید با کنترل کانال‌های ورودی فرصت‌طلبان این زمینه‌ها را محدود کند. مردم نیازمند شادی هستند اما نباید فرصت برای برهم زدن این شادی مستعد شود.»

مدیریت شادی واژه‌ای غیرعلمی
دکتر «سید مجید امامی» عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق؟ع؟ و پژوهشگر حوزه فرهنگ و جامعه ایرانی نیز درباره این موضوع به روزنامه «صبح‌نو» می‌گوید: «مدیریت شادی را به‌عنوان دانش واژه علمی‌ای در ادبیات خودمان سراغ ندارم، ولی آنچه که قابلیت بحث و تأمل دارد این است که ما در کلیت سرمایه اجتماعی و همچنین ظرفیت‌های اصلی یک جامعه و فرهنگ، مفهومی به نام نشاط اجتماعی داریم که در حوزه‌های مختلفی این نمود پیدا می‌کند که یکی از تجلی آن شادی‌های فرهنگی است که در دو حالت رخ می‌دهد، یکی در گذارها و آیین‌های شاد و رشد دهنده و خوشایند برای جامعه و دیگری در موفقیت‌های بزرگ.»
او ادامه می‌دهد: «تبعا اولی فرایندی و روتین و دومی اتفاقی و به نوعی تابع شرایط و وقایع است. شادی فرهنگی در حالت نخست که تابعه آیین‌ها و مناسبت‌های ثبت شده است برایش الگوهای خاصی طراحی می‌شود. به‌عنوان مثال برای ازدواج، انواع سور و آیین‌های مذهبی، خانوادگی و ناظر بر اتفاق‌های مهم و از پیش برنامه‌ریزی شده که این‌ها الگو دارند، اما در مورد شادی‌های 
این چنینی ما با وجود الگو مشکل فقدان الگو و تطابق داریم، یعنی بین آن آیین و شادی برنامه‌ریزی شده با میزان و کیفیت شادی ارتباطی برقرار نیست.» امامی اضافه می‌کند: «ما عید نوروز، مبعث، فطر، نیمه شعبان و اعیاد ملی را داریم که ازدواج و آیین‌های پیش از ازدواج و تولدها را داریم که قابل برنامه‌ریزی هستند در دسته نخست شادی فرهنگی قرار می‌گیرند، گاهی اوقات در جوامع غربی که عمق فرهنگ‌شان از ما کمتر است و از تاریخ و سنت مستدام کمتر برخوردار هستند شادی‌هایی را مهندسی، طراحی و اجرا می‌کنند و در آن افراد در هر حالی از خنده، تحرک، هیجان و حتی روابط اجتماعی جدیدی تجربه می‌کنند.»

شادی‌های برنامه‌ریزی نشده
عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق؟ع؟ و پژوهشگر حوزه فرهنگ و جامعه ایرانی اضافه می‌کند: «شادی فرهنگی برنامه‌ریزی‌نشده تا حد زیادی مورد تغییرات فرهنگی و داد و ستدهای فرهنگی است، چه اینکه زمانی صحنه‌ای فوتبال یا محصول رسانه‌ای را می‌بینیم ممکن است مورد الگو قرار دهیم، شادی‌های برنامه‌ریزی نشده هیجانی‌تر و واکنشی‌تر و بیشتر با عرصه‌های غیر از شادی فرهنگی مرتبط‌اند.» او می‌گوید: به‌عنوان مثال جامعه‌ای نظیر جامعه ما که در شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خاصی به سر می‌برد، شادی برنامه‌ریزی نشده‌ای مانند موفقیت در ورزش برای آن بسیار مهم‌تر می‌شود و البته در این شرایط حتی برای جبران خلأها و فقدان‌های واقعی به شادی اعتباری و مجازی دست می‌زند. درواقع جامعه‌ای در شرایط ما بسیار به شادی‌هایی نظیر فوتبال و به مشابه آن نیاز دارند.» امامی معتقد است: «چون این شادی برنامه‌ریزی نشده است بهتر می‌تواند خودش را از واقعیت رها کرده و مدتی هیجان، روابط با امنیت، اعتماد و رضایت بالای اجتماعی را تجربه کند. ما باید بپذیریم که متاسفانه در شرایط حاضر با افول برخی از مؤلفه‌های سرمایه‌های اجتماعی حتی در روابط مردم با مردم مواجه هستیم. رضایت، شادکامی، اعتماد، امنیت و مهرورزی متقابل اما در فانتزی شادی برنامه‌ریزی نشده همه این‌ها رخت برمی‌بندد و ما با سطح بالایی از الفت، اعتلاف، یگانگی و دوستی نه یک الگوی مشخص دمده شده، بلکه یک الگوی غیرمنتظره را تجربه می‌کنیم.»

مداخله حاکمیت در شادی 
عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق؟ع؟ و پژوهشگر حوزه فرهنگ و جامعه ایرانی تاکید می‌کند: «شادی‌های برنامه‌ریزی نشده بعضاً در شرایط افول سرمایه اجتماعی خیلی بیشتر نمود دارند، اینکه مفید و مؤثر هستند بحث دیگری است، معتقدم پدیدار‌شناسی و جامعه‌شناسی شادی فرهنگی داریم، مدیریت شادی اگر به معنای مداخله حاکمیت در کم و کیف شادی فرهنگی باشد طبعاً ممکن نسیت، اما اگر به معنای سمت و سو دادن، بهره برداری صادقانه، قاب سازی و قالب پروری برای شادی فرهنگی و اجتماعی باشد، طبعاً ممکن است.» او اضافه می‌کند: «بحث گروه‌های مرجع در اینجا بسیار مهم است، اگر می‌بینیم شادی‌های مردم مانند بازیکن‌های فوتبال یا بازیگران هنری و رسانه‌ای است به این خاطر است که آن‌ها گروه‌های مرجع هستند، در چیزهای دیگر هم مورد الگوگیری قرار می‌گیرند وگرنه چه زمانی یک استاد دانشگاه، روحانی، فرد جاافتاده این کارها را انجام می‌دهد البته به‌دنبال ارزش داوری اخلاقی نیستم، اما حرفم این است باید بفهمیم که این‌ها از کجا الگوگیری می‌کنند.» امامی اضافه می‌کند: «ما با فقدان الگوهای شادی‌های خیابانی و کارناوالی مواجه هستیم که البته تا امروز در سنت ما هم خیلی رواج نداشته است. برجسته‌ترین الگوهایی که درباره شادی‌های کارناوالی داریم مربوط به جشن و خیابان آرایی در نیمه شعبان است، عمده جشن‌ها و شادی‌های ما گروه و خانواده محور بوده است. یعنی در محیط خانواده یا گروه دوستان تجربه می‌شده است.»

الگوهای کارناوالی 
عضو هیات علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق؟ع؟ و پژوهشگر حوزه فرهنگ و جامعه ایرانی اضافه می‌کند: «اساساً شادی‌های خیابانی و توده‌ای 
در سنت و تاریخ ما خیلی سابقه ندارد و یک پدیده غربی و حتی متعلق به غرب باستان است که در غرب مدرن هم گسترش یافته است. ما باید به سنت‌مان حق بدهیم که فاقد سنت شادی خیابانی و کارناوالیستی است. باید به‌دنبال طراحی الگوهای متناسب ارزشمدار‌تر شادی‌های خیابانی و کارناوالی باشیم.»  او تاکید می‌کند: «درعین‌حال که الگوهای قدیمی در شادی‌های خانوادگی و گروهی چنگی به دل نمی‌زند و در حال افول است یا جامعه ما در این حوزه‌ها در حال تقلید از غرب است، 
در بسیاری از مراسم‌های عروسی نخستین پاسخی که به ذهنشان می‌رسد استفاده از گروه دی‌جی با موسیقی‌های تند و نورافشانی‌های زیاد است.»

نظارت‌های امنیتی شادی 
او در پاسخ به این سؤال که آیا نیاز است تا سازمان‌های نظارتی وارد موضوع شادی‌های گروهی بشوند، می‌گوید: «نظارت امنیتی و انتظامی در شادی‌های غیر قابل برنامه‌ریزی چندان جواب نمی‌دهد البته در شادی‌های پیش‌بینی شده هم جواب نمی‌دهد، در شادی‌های پیش‌بینی شده باید به سمت احیای الگوهای فرهنگی و سنتی خودمان در قالب‌های نوین برویم و برای مردم در دسترس کنیم، یعنی بتوانند از گروه شادی‌آفرین در مجلس عروسی استفاده کنند که ربط و نسبت با سنت ما داشته باشند.» امامی معتقد است: «در شادی پیش‌بینی نشده مانند کاناوال های فوتبالی، پشنهاد من این است که اولاً محیط‌هایی را غیر از جاهایی که باعث آزار مردم می‌شود برای شادی کارناوالی فراهم کنیم، دوما به سمت بومی‌سازی و تغییر تدریجی این الگوهای غربی کارناوالیستی باشیم و قدم به قدم آن را اصلاح کنیم و نزدیک‌ترین دستگاهی که می‌تواند در این زمینه خودآگاهی ایجاد کند به نظرم شهرداری‌ها و صداوسیما و رسانه‌ها هستند نه نیروی انتظامی، اگر سوءاستفاده مشخص از کارناوال‌ها می‌شود باید نیروی انتظامی دخالت کند، اما حواسمان باشد که ما در مورد جامعه صحبت کنیم و باید نگاه‌مان را به سمت مدیریت نشاط اجتماعی و ذیل آن به شادی‌های فرهنگی توجه جدی کنیم و بپذیریم که تمام مؤلفه‌های شادی بر فرهنگ ما جزو نشاط اجتماعی است.» مدیریت نشاط اجتماعی در شرایط فعلی کشور به دور از حاشیه‌سازی‌ها راه‌حلی است که شاید بتواند بخشی از فشارهای اجتماعی که مردم آن را تحمل می‌کنند برطرف سازد اما مداخله حاکمیت با هدف کنترل نتیجه‌ای عکس را به‌دنبال خواهد داشت.
 

captcha
شماره‌های پیشین