404
دوشنبه، ۰۲ بهمن ۱۳۹۶
14
واکنش آیت‌الله جاودان به موضوع نقد معصومین

نصیحت با نقد متفاوت است

محسن الویری در نشست «خودآگاهی تمدنی»

وقوع تمدن اسلامی وارد مرحله جبری شده است

حجت‌الاسلام دکتر محسن الویری دانشیار دانشگاه باقرالعلوم (ع) هفته‌گذشته در نشست «خودآگاهی تمدنی» که در پژوهشگاه علوم اسلامی دانشگاه امام صادق (ع) برگزار شد، درباره شرایط پدید‌آمدن تمدن نوین اسلامی سخن گفت.

صبح نو

محسن الویری در نشست «خودآگاهی تمدنی»

وقوع تمدن اسلامی وارد مرحله جبری شده است

حجت‌الاسلام دکتر محسن الویری دانشیار دانشگاه باقرالعلوم (ع) هفته‌گذشته در نشست «خودآگاهی تمدنی» که در پژوهشگاه علوم اسلامی دانشگاه امام صادق (ع) برگزار شد، درباره شرایط پدید‌آمدن تمدن نوین اسلامی سخن گفت.

ازآنجاکه پرداختن به مباحث تمدنی در شرایط کنونی کشور، شاید برای برخی جنبه انتزاعی و حتی تخیلی داشته باشد، الویری مقدمه بحث خودش را به پاسخ به این مساله اختصاص داد و گفت: با توجه به مسائل اخیر در کشور ما و بیم و هراس‌هایی که به‌صورت طبیعی درباره سرنوشت انقلاب و نظام در دل‌ها ایجاد می‌کند، این پرسش بارها مطرح شده است که در شرایطی که ما هنوز از حل مشکلات پیش‌پاافتاده و اولیه مانند درست رانندگی کردن و مسائلی جدی‌تر مانند ایجاد رونق اقتصادی یا ایجاد فضایی مناسب برای احساس آزادی بیان، بازمانده‌ایم، سخن گفتن از ایجاد یک تمدن بزرگ که لازمه آن پیشرفت در ابعاد مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و مانند آن است چه توجیهی دارد؟
الویری در واقع ادامه صحبتش را تحت عنوان «خودآگاهی تمدنی» به پاسخ به این پرسش اختصاص داد؛ چراکه مشکلات ریزودرشت روزمره ما را از تفکر کلی درباره شرایط تاریخی‌مان بازداشته است و الویری سعی دارد طرحی کلی از شرایط تمدنی ما ارائه دهد تا افق تمدن اسلامی برای ما روشن‌تر شود. او در همین رابطه گفت: این ابهام مربوط به وقتی است که ما نگاهمان را معطوف و محدود به داخل ایران کرده باشیم. وقتی به جهان اسلام نگاه می‌کنیم عوامل نگران‌کننده و ابهام‌آفرین و شک‌برانگیز خیلی بیشتر می‌شود. از یاد نبریم که شعار ما تمدن نوین اسلامی است نه تمدن نوین ایرانی، و تمدن اسلامی بدون مشارکت گسترده و همدلانه همه مسلمانان با ملیت‌های متعدد و مذاهب مختلف و گرایش‌های کلامی گوناگون مطلقاً امکان تحقق ندارد؛ ولی در حال حاضر کسی نمی‌تواند وضعیت نابسامان جهان اسلام و اختلاف‌ها و جنگ‌افروزی‌ها و پنجه روی‌هم کشیدن‌ها را انکار کند.
او برای پاسخ تفصیلی‌تر به پرسش فوق، شرایط تاریخی مسلمانان پیش از شکل‌گیری تمدن اولیه اسلامی را تصویر و بیان کرد: تمدن پیشین اسلامی را پیامبر اعظم (ص) بنا نهادند.
اگر شکوفایی تمدن پیشین اسلامی را از قرن سوم به بعد بدانیم، فاصله‌رحلت پیامبر؟ص؟ در آغاز سال یازدهم قمری تا روی کار آمدن مأمون در سال ۱۹۸ق. یک بازه زمانی ۱۸۸ ساله است.
باور ما شیعیان این است که بلافاصله پس از رحلت پیامبر (ص)، سرنوشت جهان اسلام به‌گونه‌ای دیگر رقم‌خورد و همان روزهای نخست رحلت پیامبر (ص) یک ظرفیت بزرگ برای ژرفا و سرعت بخشیدن به تمدن اسلامی و اسلامیت تمدن از دست رفت.
او افزود: افزون بر اختلاف اولیه در جانشینی پیامبر (ص)، پدیده پیامبران دروغین و نیز شورش‌های گوناگون در گوشه و کنار قلمرو اسلامی در عصر خلیفه اول، قتل خلیفه دوم، سوم و چهارم، انحراف دوران عثمان، جنگ‌های داخلی دوران امام علی (ع) روی کار آمدن بنی‌امیه اسلام‌ستیز و قیام‌ها و شورش‌های مکرر دوران اموی نشان می‌دهد که به لحاظ سیاسی و اجتماعی، در سده اول هجری جهان اسلام روزگار آرامی را سپری نمی‌ساخت. سده دوم هم شرایطی بهتر از سده اول ندارد؛ شهادت امام باقر تا امام‌ کاظم (ع) و قتل زید بن علی بن حسین در سال ۱۲۱ق. و خون‌های زیاد و آشوب‌ها و اختلالات زیادی که با سقوط بنی‌امیه و روی کار آمدن عباسیان پدید‌آمد و جدا شدن بخش اندلس از پیکره واحد جهان اسلام در سال ۱۳۶ق. و کشته شدن ابومسلم در سال ۱۳۷ق. و ماجرای برامکه و جنگیدن رودرروی امین و سپاه مأمون، بخش محدودی از نابسامانی‌های این دوره است. الویری همین دوران حدوداً دویست‌ساله را که پر از جنگ و اختلاف بوده است، آماده‌کننده زیرساخت‌های تمدن اسلامی دانست و نمونه‌های آن را برشمرد: عمومیت یافتن دغدغه دین داشتن و سودای دینی زیستن که از مهم‌ترین عوامل اسلامی بودن تمدن بزرگ که پدید آمد به‌شمار می‌رود در این دوره محقق شد. میراث بزرگ مکتب اهل‌بیت (ع) و همه قال الباقر و قال الصادق‌ها متعلق به همین دوره است. یکپارچگی زبانی جهان اسلام و فراگیر شدن زبان عربی که به دلیل ممکن ساختن هم‌افزایی علمی و فرهنگی ازجمله مهم‌ترین عوامل پدید آمدن تمدن بزرگ اسلامی است در همین مقطع زمانی و در نیمه دوم قرن اول هجری محقق شد. نهادینه شدن علم و علم‌دوستی در سراسر قلمرو اسلامی، پیدایش مذاهب اصلی فقهی و نحله‌های کلامی، تدوین بخش قابل‌توجهی از جوامع حدیثی، انتقال میراث ایرانی به زبان عربی؛ تأسیس بیت‌الحکمه که مهم‌ترین آثار یونانی را به زبان عربی ترجمه می‌کرد، بازتعریف ساختارها و تشکیلات حکومتی و مستقر شدن یک تشکیلات سیاسی و دیوان‌سالاری چابک و کارآمد مثل برید و خراج و حسبه و... محصول این دوره بزرگ تاریخی است.
او ضمن ابراز مخالفت با یکسان‌پنداری تمدن و سیاست، از این بازخوانی تاریخی نتیجه‌ای قابل‌تعمیم به سایر دوره‌های تاریخی گرفت و گفت: وقتی اصول و پایه‌های اندیشه‌ای یک تمدن از استواری لازم برخوردار باشد و خطوط کلی آن درست تنظیم‌شده باشد، وقتی از مرحله جنینی و کودکی عبور کند، دیگر نارسایی‌های طبیعی و متعارف بیرونی و درونی بر رشد او اثر تعیین‌کننده نمی‌گذارد و او باوجود سختی‌ها و ناملایمات بیرونی و نارسایی‌ها، از رشد اصلی خود بازنمی‌ماند. ما این مرحله قوام یافتن یک تمدن را مرحله جبری آن می‌دانیم به این معنی که وقتی تمدن به چنین مرحله‌ای برسد دیگر تصمیم‌های خرد و کلان این فرد و آن فرد نمی‌تواند مسیر اصلی یک تمدن را متوقف سازد. برداشت بنده این است که تمدن نوین اسلامی هم از مرحله جنینی و نوزادی خود عبور و به آن اندازه قوام و استحکام و استواری پیدا کرده است که دیگر مشکلاتی مانند اختلافات داخلی یا حتی جابه‌جایی دولت‌ها تغییری اساسی در مسیر حرکت آن ایجاد کند. او در پایان یکی از بایسته‌های تشکیل تمدن نوین اسلامی را «خودآگاهی تمدنی» دانست و ویژگی‌های آن را در قالب این مفاهیم فهرست کرد: - آگاهی از آگاهی تمدنی یا توجه یافتن به آگاهی‌های تمدنی، -نگاه بیرونی به آگاهی‌های تمدنی -علم حصولی به درک حضوری از تمدن و تمدن‌اندیشی -متوجه موقعیت خود بودن -متوجه برداشت‌هایی که از کار ما می‌شود بودن -متوجه اهمیت کار خود و پیامدهای آن بودن. الویری به سیاق روان‌شناسان پرسش‌هایی را برای تقویت خودآگاهی تمدنی در قالی محورهای زیر طرح کرد: «درک یا برداشت یا تعریف من / ما از تمدن و تمدن نوین اسلامی»، «احساس من / ما نسبت به تمدن نوین اسلامی»، «سهم من / ما در ایجاد تمدن نوین اسلامی»، «مشکلات و ناتوانی‌های من / ما در ایجاد تمدن اسلامی»، «عوامل تشویق‌کننده من / ما برای مشارکت بیشتر»، «عوامل بازدارنده من / ما از مشارکت بیشتر»، «مهم‌ترین ابهام‌های من / ما درزمینه تمدن نوین اسلامی»، «پاسخ من / ما به چیستی تمدن نوین اسلامی»، «آرزوهای من / ما درباره تمدن نوین اسلامی.»

 

captcha
شماره‌های پیشین