386
چهارشنبه، ۰۶ دی ۱۳۹۶
7
گفت و گوی «صبح نو» با دو بانوی نوسواد دیروز و فرهنگی امروز

سوادآموزی که معاون مدرسه شد

دهه شصت و هفتاد، نماد ساده دستی که قلمی را به دست گرفته بود و روی لوح خوش‌خط می‌نوشت: «الف، ب، پ» برای خیلی‌ها آشنا بود. این نماد سوادآموزی و باسواد شدن بود و برای بسیاری از مردم، تبدیل به چراغ روشنی شده بود تا دوباره بتوانند خواندن و نوشتن را یاد بگیرند. سازمان نهضت سوادآموزی با شعار «ایران را مدرسه کنیم» در سال 1358 باهدف ریشه کن کردن بی سوادی در ایران تأسیس شد. سازمانی که هفتم دی‌ماه امسال، به سی‌وهشت‌ سالگی می‌رسد.

سبک زندگی، بحران سلامت و علوم اجتماعی ترجمه‌ای

صبح نو

سبک زندگی، بحران سلامت و علوم اجتماعی ترجمه‌ای

مسأله سلامت یکی از مهمترین حوزه‌هایی است که آینده جامعه ایرانی را مخاطره آمیز کرده ولی با این حال کمتر محل توجه و تأمل هنری و نظری بوده است. این مسأله دیگر صرفاً مربوط به بیماری نیست بلکه امروزه به یکی از مهمترین قلمروهای سبک زندگی تبدیل شده است. مروری کوتاه و گذرا بر آمار جراحی‌های زیبایی یا عمل‌های جراحی غیر ضروری یا نارضایتی از رفتار پزشکان و اخلاق پزشک یا حتی در سطح کلان، جدال میان بیمه‌ها و بیمارستان‌ها و داروخانه‌ها تبعات فرهنگی و اجتماعی زیادی به همراه دارد و کسانی که دغدغه بهبود سبک زندگی دارند، نباید نسبت به مسائل اساسی نظام سلامت و بحران ساختاری آن بی‌توجه باشند. شاید مهم‌ترین و جنجالی‌ترین بحث‌ها در این حوزه، بحران قصور پزشکی باشد. در چندسال گذشته شاهد بوده‌ایم که مسأله قصور پزشکی چگونه رسانه‌ای شده و این رسانه‌ای شدن علاوه بر اینکه موجب ایجاد شکاف میان اقشار اجتماعی و نیز سلب اعتماد از پزشکان شده؛ اما گسترش روز افزون آن نشان از بحران در ساختارهای نظام سلامت ما دارد.
از سویی دیگر، ضعف کمی و کیفی چارچوب‌های مفهومی ترجمه‌ای در حوزه جامعه شناسی سلامت نیز یکی از موانع توجه جدی به مسأله سلامت در ایران است. پژوهش‌های علوم انسانی و اجتماعی ما درباره سلامت بسیار ناچیزند و بیشتر این پژوهش‌های کم شمار نیز از چارچوبی مفهومی استفاده می‌کنند که نمی‌تواند بسیاری از اتفاقات نظام سلامت ما در بیمارستان‌ها یا سیاست گذاری سلامت را تبیین کند و از این رو نیازمند بازاندیشی در این چارچوب‌های مفهومی ترجمه‌ای هستیم.
نظریه پزشکی شدن(Medicalization) که اغلب در پایان نامه‌ها و مقالات حوزه جامعه شناسی سلامت و پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد، کفایت لازم برای توضیح اتفاقات نظام درمان ما ندارد و بررسی‌های ساختاری و میدانی ما نشان داد که مسأله بیشتر از اینکه به پزشکی سالاری مربوط باشد به پزشک سالاری در ایران ارتباط دارد.
پزشکی شدن، ناظر به فرایندهایی است که طی آن بخش زیادی از پراکتیس‌ها و کنش‌های اجتماعی و انسان شناختی آدمی که قبلاً در حوزه‌هایی بیرون از قلمرو علوم پزشکی قرار می‌گرفته‌اند، اکنون تحت اقتدار و انقیاد پزشکی در آمده‌اند و از طریق مراقبت‌های پزشکی، کنترل و مدیریت می‌شوند. مثلاً امروزه پزشکی از قبل از تولد تا بعد از مرگ ما برنامه دارد. قبلاً هرگاه بیمار می‌شدیم یا صدمه می‌دیدیم، به پزشک مراجعه می‌کردیم ولی امروزه در همه لحظات و آنات زندگی روزمره توصیه‌های پزشکی ما را تحت نظارت خود دارد و ما زندگی روزمره‌مان را متناسب با آن توصیه‌ها تنظیم می‌کنیم.
امروزه در عهد مدرن پزشکان بواسطه این روند اقتدار فوق العاده‌ای در تعیین سبک زندگی ما به دست آورده‌اند ولی همزمان تحت نظارت و کنترل این گفتمان قرار دارند. در ایران اگر چه نشانه‌های زیادی برای بسط گفتمان پزشکی شدن داریم ولی مانند غرب، پزشکان ذیل این گفتمان تعریف و تحت نظارت قرار نمی‌گیرند و این پزشکان هستند که به گفتمان پزشکی جهت می‌دهند. به خاطر سلطه طبقه پزشکان در ایران نظام سلامت ما «درمان محور» است و نه پیشگیری محور و این مسأله باعث بلعیدن حجم زیادی از منابع عمومی و واریز کردن آن به جیب پزشکان متخصص و جراحان شده است که نابرابری‌ها و مسائل و مشکلات زیادی در داخل و بیرون بیمارستان‌ها ایجاد کرده و حتی طرح‌های کلان و بزرگی مثل تحول سلامت را به انحراف و شکست کشانده است. مسوولیت ناپذیری برخی پزشکان به خاطر این عدم نظارت گفتمانی باعث افزایش قصور پزشکی و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی بسیار شده است.
مسأله تعارض منافع در ساختار سلامت ما از همین کانون‌های فساد در نظام سلامت است که باعث ایجاد این مسوولیت ناپذیری شده است.
هنر و علوم انسانی ما باید نسبت به سلطه طبقاتی پزشکان که منتج از این تعارض منافع است واکنش نشان دهند و اجازه ندهند نظام سلامت ما بیش از این پزشک زده و درمان محور شود و پزشکان متخصص بیش از این قدرت طبقاتی پیدا کنند و یکی از مهمترین قلمروهای سبک زندگی ایرانی را بیش از پیش تحت سیطره منافع خود درآورند.

  یادداشت
  میثم مهدیار
معاون پژوهشی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی

captcha
شماره‌های پیشین