341
یکشنبه، ۳۰ مهر ۱۳۹۶
15
«صبح‌نو» در گفت‌وگو با دکتر عماد افروغ، مستند «پول و پورن» را بررسی می‌کند

همه مقصریم!

مستند «پول و پورن» از تولیدات دفتر مستند حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، از تولیداتی است که در کنار مستند «انقلاب جنسی» موسسه آرمان‌مدیا این روزها حرف‌وحدیث‌های بسیاری را در رسانه‌ها روی زبان انداخته است. «صبح‌نو» در نظر دارد طی روزهای آینده، این دو مستند را مورد بررسی قرار دهد. در نخستین قدم سراغ تحلیل جامعه‌شناختی «پول و پورن» رفته و به گفت‌وگو با دکتر عماد افروغ نشسته‌ایم. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه بخوانید.

نقدی بر مستند «پول و پورن»

صبح نو

نقدی بر مستند «پول و پورن»

پول و پورن، یکی از آخرین تولیدات مرکز مستند سوره، اثری است که فرصتی بسیار مناسب برای تبدیل شدن به یک مستند جنایی بی‌نقص را شتاب‌زده به هدر می‌دهد. رویکرد جامعه‌شناسانه به جرم که اغلب جزو جداناشدنی مستندهای جنایی است، به درستی، عمده دغدغه کارگردان را در پرداخت به مضمون فیلم به خود اختصاص داده است؛ اما همین فرصت، به‌سرعت، تبدیل به تهدید می‌شود.
انتخاب مدخل و اتخاذ زاویه‌دید مناسب به یک پدیده چندوجهی جامعه‌شناختی، درست همان مساله‌ای است که آقای مهدی نقویان، آن‌طور که حق مساله است از پس آن بر نمی‌آید. علی‌القاعده، ابعاد روان‌شناسانه اثر در مواجهه با مجرمان و فریب‌خوردگان و بیرون کشیدن انگیزه‌های درونی آنان، مدخلی است که باید از آنجا مخاطب را در خانه نخست درگیر شدن در جرایم سازمان‌یافته در جامعه، قرار داد تا تأثیر بازدارنده مستند استیفا شود؛ اما چرا این فرصت نیز از میان می‌رود؟
اینکه «چه انگیزه‌ای فرد را آماده گناه می‌کند» در کنار اینکه «کدام بسترهای اجتماعی گناه را آسان و جذاب می‌کنند» مقدمه بافت درست تحلیل فردی-اجتماعی جرم در مستند است اما اثر برای هر دو یک پاسخ بیشتر ندارد: پول! البته دلایلی خارجی از جمله اینکه مصاحبه با سوژه‌ها، توسط تیم مستندساز انجام نشده، می‌تواند از علل این تحلیل تک‌بعدی باشد اما با این حال، از خرده‌اعترافات و جملات سوژه‌ها پیداست که خط روایت مستند می‌توانست به سادگی به این بعد روانشناسانه وفادار بماند، اگر و فقط اگر، تحلیل بیرون از متن خود را دقیق‌تر در بافت متن قرار می‌داد.
اساس تحلیل «پول و پورن» همان‌طور که از نامش پیداست و در ابتدای فیلم نیز مورد اشاره قرار می‌گیرد، قیاس آن با مستند «فقر و فحشا» است. این مستند قرار است به مخاطب بگوید که اگر زمانی فقر، علت فحشا بود، حالا پول است که آدم‌ها را به همان سرنوشت مبتلا می‌سازد. پیداست که این تحلیل باید در بعد روانشناسانه اثر از زبان سوژه‌ها شنیده و باور شود اما بار القای شواهد این تحلیل را نریشن به دوش می‌گیرد و ما، سوژه‌ها را عمدتاً فریب‌خوردگانی می‌یابیم که اکثراً «طمع پول بیشتر» آنان را به دام می‌اندازد و نه «خودِ پول بیشتر» و در نتیجه «سرخوشی ناشی از ثروت». بنابراین علت اصلی طمع است و نه رفاه‌زدگی؛ در واقع دختران به دام‌افتاده، هنوز با «مانلی» که از سر تنوع‌طلبی و رفاه‌زدگی به فحشا روی آورده و نمونه خوبی برای اثبات حرف اصلی مستند است، به وضوح فاصله دارند. بدین‌ترتیب میان آنچه مستند قصد اثباتش را دارد با آنچه واقعاً در واکاوی انگیزه سوژه‌ها به مخاطب منتقل می‌شود، افتراق می‌افتد.
حتی در بخشی از مستند، در تماس یکی از سوژه‌ها با مسوولان باند، اشاره می‌شود که اجبار به درآمدزایی، تنها علت ادامه دادن به حضور در این سیستم فحشاست. بنابراین فرضیه مستند در علت ارتکاب به این جرم، به یکی دو سوژه اصلی محدود می‌شود. این ضعف در تلفیق بُعد روانشناسانه سوژه‌ها با ابعاد جامعه‌شناختی گناه، نهایتاً باعث می‌شود که پیوند میان انگیزه‌های شخصی مجرمان و پدیده جرم سازمان‌یافته، به درستی برقرار نشود.
اما مساله وقتی حادتر و حساس‌تر می‌شود که دقت کنیم پایان‌بندی فیلم، دقیقاً سرنوشت همان سوژه‌هایی را بی‌سرانجام و نامشخص باقی می‌گذارد که از نظر مخاطب مقصران اصلی و مجرمان کلیدی داستان هستند. اگرچه نگاه پدرانه و نسبتاً همدلانه مستند با دختران فریب‌خورده در عین تأیید نکردن عمل آنان، قابل تقدیر است و حس امنیت و اطمینان را نسبت به قانون و مجریان آن ایجاد می‌کند اما بی‌خبر گذاشتن مخاطب از سرانجام عناصر کلیدی این باند فحشا -که اتفاقاً مرد هم هستند- تبدیل به سوال‌برانگیزترین ضعف مستند می‌شود. پرونده‌های بازِ مهره‌ای در نیروی انتظامی که ردپای جرم را پاک می‌کند، مهره‌ای که نقش هماهنگ‌کننده داخل و خارج را به عهده دارد و مهره اصلی که شبکه زیرنظر او فعالیت می‌کند، باعث می‌شود که مستند عملاً عقیم می‌ماند.
نریشن پول و پورن نیز به خوبی موفق می‌شود آن‌طور که شایسته است از پس ایجاد حس جست‌وجوگری و تعلیق در خط روایت یک مستند جنایی برآید و بهره گرفتن از بازسازی برخی صحنه‌ها و ورود به بیوگرافی مهره‌های اصلی داستان نیز به پرداخت بهتر مستند کمک کرده است.
این مجموعه عوامل سبب می‌شوند که حس ترس و نتیجتاً بازدارندگی لازم نسبت به موضوع مورد بحث به مخاطب عام منتقل شود اما باید تاکید کرد که همراه نشدن این حس با آرامش ناشی از تماشای دستگیری و محکومیت مجرمان اصلی، نقصی است که زخم آزاردهنده‌ای را در خاطره مخاطب از مستند به‌جا می‌گذارد.
این نقطه ضعف در کنار نوعی شتاب‌زدگی و تمایل به گفتن همه‌چیز بدون شفاف‌سازی ارتباط میان گزاره‌ها، از علل اصلی فروکاسته شدن «پول و پورن» از یک مستند ویژه و بی‌سابقه به یک مستند معمولی است.

  دیدگاه
  فاطمه ترکاشوند
فعال فرهنگی و پژوهشگر سینما

captcha
شماره‌های پیشین