341
یکشنبه، ۳۰ مهر ۱۳۹۶
13
در نشست نقد کتاب «تاریخ کلام امامیه» مطرح شد

مکتب تفکیک عقل و شهود را انکار نمی‌کند

نشست نقد و بررسی کتاب «تاریخ کلام امامیه» چهارشنبه هفته گذشته با حضور مؤلف کتاب حجت‌الاسلام دکتر رسول رضوی و حجج اسلام محمدتقی سبحانی و محمدصفر جبرئیلی به همت انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه برگزار شد.

مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی‏ دانشمندان شیعه

صبح نو

مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی‏ دانشمندان شیعه


علت انتخاب این موضوع غفلت معمول و متعارف از آن است. معمولاً در برشماری نوآوری‏های دانشمندان شیعه در دانش سیاسی، اول موضوعی که به نظر می‌آید موضوع ریاست فاضله است که بدون تردید تحت‌تأثیر مفهوم امامت در اعتقاد شیعه است.  موضوع ریاست فاضله کم و بیش در آثار علمی و پژوهشی موجود قابل ملاحظه و پیگیری است. هرچند مفهوم ریاست فاضله در فلسفه سیاسی نیاز به بحث و بررسی و پژوهشی بیشتر از تولیدات کنونی دارد.
علاوه‌بر موضوع ریاست فاضله موضوعاتی چون نسبت عقل و وحی، و دین و فلسفه، و دین و سیاست، و فیلسوف و پیامبر نیز از نوآوری‌ها در فلسفه سیاسی است که در آثار فیلسوفان شیعه به‌طور مبسوط ملاحظه می‌شود. در این میان مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی و نوآوری‌های فیلسوفان شیعه در این‌باره کم‌و‌بیش مغفول واقع شده و تحت شعاع موضوعات یاد شده قرار گرفته است. از این رو در مقاله مفصل خود برای پژوهش درباره نقش عالمان شیعه در تولید گزاره‌های دانش سیاسی یا نوآوری‌های آنان در دانش سیاسی به موضوع مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی‏ پرداخته‌ام.
فلسفه سیاسی اسلامی و آثار فیلسوفان شیعه ناظر به مفهوم اجتماع است. توجه به مفهوم اجتماع در فلسفه سیاسی یونان نیز سابقه دارد. فلسفه سیاسی یونان بیشتر ناظر به مفهوم مدینه «POLIS»  بود. مفهوم مدینه معنای خاصی در فلسفه سیاسی یونان داشت. درمجموع مفهوم مدینه یونانی با مفهوم اجتماع متفاوت است. می‌توان احتمال داد که مفهوم مدینه یونانی در طول صدها سال در گفتمان رومی و رواقی و اسکندرانی دگرگونی‌هایی پیدا کرده باشد. موضوع اجتماع امروزه در قالب اجتماع‌گرایی و نظریه‌های اجتماع‌گرا در مرکز توجهات در دانش سیاسی و فلسفه سیاسی قرار گرفته است.معمولاً در فلسفه سیاسی اسلامی و آثار فیلسوفان شیعه مفهوم اجتماع در قالب مفهوم مدینه مطرح شده است.  فیلسوفان شیعه تصریح کرده‌اند که مقصود از مدینه، همانا اجتماع حاصل در مدینه است.  این موضوع که فلسفه سیاسی ناظر به مفهوم اجتماع است در دوران معاصر این امکان را از جنبه نظری و نظریه‌پردازی برای فیلسوف شیعه معاصر علامه طباطبایی فراهم آورد تا فلسفه سیاسی خود را ناظر به مفهوم اجتماع بپردازد.
این فلسفه‌پردازی ناظر به مفهوم اجتماع در مفاهیمی مانند تفکر اجتماعی، مُلک اجتماعی، حکومت اجتماعی، تدبّر اجتماعی و اجتهاد اجتماعی در فلسفه سیاسی علامه طباطبایی، چنانکه در آثار او طرح شده و بسط داده شده است، قابل مشاهده است.
فارابی در آثار خود به تفصیل موضوع اجتماع را بررسی کرده و از جنبه‌های گوناگون آن را بسط داده است.  از نظر فارابی مباحث مربوط به اجتماع بر مباحث مربوط به حاکم و حکومت و سیاست تقدّم وجودی دارد.  به جهت اصل بودن اجتماع است که فارابی می‌تواند مدینه بدون فیلسوف حاکم را تصور کند و برای آن برنامه ارائه دهد و در حفظ چنین مدینه و اجتماعی بکوشد.  بعدها ابن‌سینا به تفصیل به موضوع اجتماع در مباحث مربوط به فلسفه اجتماع و فلسفه تشریع توجه می‌کند و به علل مختلف مباحث مربوط به حاکم و حکومت و سیاست در کار ابن‌سینا جنبه حاشیه‌ای و جنبی پیدا می‌کند.
نخستین فیلسوفی که به وجودشناسی اجتماع توجه کرده است خواجه‌نصیرالدین طوسی است. موضوع وجودشناسی اجتماع خود یک نوآوری در دانش سیاسی است و به‌طور مستقل قابل پژوهش است. نصیرالدین طوسی تحلیل جدیدی در وجودشناسی اجتماع ارائه می‌کند. این تحلیل بعدها دست‌مایه علامه طباطبایی و نوآوری‌های او در وجودشناسی اجتماع می‌شود. وجودشناسی اجتماع در آثار علامه طباطبایی و مبتنی بر فلسفه او به تفصیل بیشتری پی گرفته شد.
در‌حال‌حاضر این موضوع محور بحث و گفت‌وگو و نقض و ابرام در میان فیلسوفان پس از علامه طباطبایی است و گزارش‌ها و پژوهش‌هایی هم در این‌باره وجود دارد.فلسفه تشریع اجتماعی که فارابی در آثار خود ارائه کرده است در کارهای ابن‌سینا و خواجه‌نصیرالدین طوسی و صدرالمتألهین و علامه طباطبایی روندی تکاملی طی کرده و اجتماع هر چه بیشتر در تحلیل فلسفه تشریع موقعیت اصلی و مرکزی پیدا می‏کند.  آنچه مهم است توجه فیلسوفان سیاسی به خود اجتماع است. آنان در حدّ مترجم و ناقل مطالب یونانی یا رومی متوقف نماندند و به اقتضای مفاهیم توجه کردند. آنان در تحلیل معنای مدینه آن را به اهل مدینه و ساکنان در مدینه معنا کردند (فارابی، فصول منتزعه، ص 40) و التفات داشتند که اجتماع‌محور و مرکز فلسفه سیاسی است. از این رو اجتماع را در ابعاد فراتر از مدینه و فروتر از مدینه نیز لحاظ کردند.  همه فیلسوفان یاد شده در ارتباط با موضوع اجتماع، تفسیری اجتماعی از انسان و سیاست و حکومت و دین و شریعت ارائه کرده‌اند.

منبع: y@yazdanimoghaddam

  یادداشت
  حجت‌الاسلام دکتر احمدرضا یزدانی‌مقدم
عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

captcha
شماره‌های پیشین