334
چهارشنبه، ۱۹ مهر ۱۳۹۶
12
بهاء الدین خرمشاهی در گفت وگو با «صبح نو» مطرح کرد

حافظ؛ نوتر از فروغ و شاملو

ذهــن و زبان حــافظ، حـــافظ‌نامه، چهارده روایت، حافظ حافظه ماست، برگزیده و شرح اشعار حافظ، فال های شگفت‌انگیز حافظ، چشمه خورشید و... مهم‌ترین آثار استاد بهاء‌الدین خرمشاهی با موضوع حافظ‌اند که در ابتدای دهه هشتم عمر به سر می‌برد. به مناسبت 20 مهرماه روز بزرگداشت حافظ، سراغ وی رفتیم تا بدانیم چرا با گذشت زمان و تغییرات پی‌درپی آدمی و هستی، دیوان حافظ رنگ کهنگی به خود نمی‌گیرد و همچنان نوست و حرف برای گفتن دارد.

خبر

صبح نو

بهاء الدین خرمشاهی در گفت وگو با «صبح نو» مطرح کرد

حافظ؛ نوتر از فروغ و شاملو

ذهــن و زبان حــافظ، حـــافظ‌نامه، چهارده روایت، حافظ حافظه ماست، برگزیده و شرح اشعار حافظ، فال های شگفت‌انگیز حافظ، چشمه خورشید و... مهم‌ترین آثار استاد بهاء‌الدین خرمشاهی با موضوع حافظ‌اند که در ابتدای دهه هشتم عمر به سر می‌برد. به مناسبت 20 مهرماه روز بزرگداشت حافظ، سراغ وی رفتیم تا بدانیم چرا با گذشت زمان و تغییرات پی‌درپی آدمی و هستی، دیوان حافظ رنگ کهنگی به خود نمی‌گیرد و همچنان نوست و حرف برای گفتن دارد.

 راز حافظ
استاد خرمشاهی با بیان اینکه پاسخ و دلیل ماندگاری حافظ و دیوانش یک راز است و نه یک مساله، به نقل قولی از یک فیلسوف فرانسوی اشاره کرد و گفت: این فیلسوف می‌گوید قضایا به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ گروهی مساله هستند که ما برایش دنبال راه‌حل هستیم و گروهی دیگر رازند که باید درباره آنها اندیشه کرد. بنده که بیش از 50 سال است با حافظ دم‌خورم، راز ماندگاری‌اش را نمی‌دانم اما می‌دانم که حافظ در همه زمان‌ها، معاصر هم عصرانش بوده تا برسد به زمان ما. حافظ از مسائل متفاوتی صحبت کرده و آن مسائل هم کهنه نمی‌شوند. مرحوم رزاز کتابی با نام جمع پریشان با عنوان فرعی طبقه‌بندی موضوعی اشعار حافظ دارد که 203 موضوع از دیوان حافظ را یافته و نوشته است. بنده 20 غزل حافظ و سعدی را از بعد مضمون با هم مقایسه کردم و دیدم که در غزل‌های حافظ 20 تا 30 مضمون و معنا وجود داشت اما در غزل‌های سعدی چهار بود و پنج. حافظ از سبزه تا ستاره و از فرش تا عرش را زیباشناسانه گفته است. اوج اهمیت حافظ در این است که مسائل عالی زندگی را می‌گوید و در کنارش مسائل عادی زندگی را هم بیان می‌کند.

فال حافظ
وی با بیان اینکه همین توجه به مسائل عالی و عادی زندگی باعث شده که بتوانیم با غزلیاتش فال بگیریم، افزود: در باب فال حافظ متافیزیکی فکر می‌کنم. معتقدم فال، بهره و لطفی است که خداوند نصیب حضرت حافظ کرده تا به بنده عزیزکرده‌اش چشمه جوشانی بدهد و حافظ کهنه نمی‌شود.

حافظ مدرن
خرمشاهی حافظ را پیشتازترین و مدرن‌ترین شاعر زمان‌های گذشته می‌داند و ادامه می‌دهد: اگر حافظ را در هر قرن یا نیم‌قرنی با همه معاصران آن زمان‌ها بسنجیم، متوجه خواهیم شد که حافظ از همه آنها نوتر است. اگر مدرن‌ترین شاعر ایران را سهراب سپهری، فروغ فرخزاد یا شاملو بدانیم، بنده عرض می‌کنم که حافظ از اینها نوتر است. در اثر مرجعی که قرار است تا چند وقت آینده رونمایی شود، درباره نو بودن حافظ مقالاتی نوشته و ارائه شده‌اند.

حافظ معناگرا
از وی درباره حافظ تقطیع‌شده مرحوم کیارستمی پرسیدیم و خرمشاهی جواب داد: اولاً که ایشان با همه دیوان حافظ چنین کاری نکرد. ایشان 640 مصرع را که معنای بارزی داشتند، جدا کرد و معنای آشکار و درخشان را نشان داد. حافظ اهل معناست و شعر برای شعر نمی‌گوید. در زمان معاصر ما نحله به‌وجود آمده تحت‌عنوان شاعران معناگرا که به نظر من نسب آنها به حافظ می‌رسد یا سعدی هم. این شاعران معناگرایانه حرف می‌زنند اما اگر کسی بگوید که شاعران سبک هندی معناگرایانه حرف می‌زنند، بنده در پاسخ خواهم گفت که کمی معناگرایانه حرف می‌زدند و بیشتر مضمون‌گرایانه صحبت می‌کردند. تفاوت مضمون و معنا در این است که در مضمون به مسائل کوته پرواز مانند قطره و دریا و گل و بلبل و... اشاره می‌شود اما معنا به امور بلندپروازانه تعلق دارد و حافظ بلندپروازانه صحبت می‌کند و یکی از دلایل موفقیت و ابدیت یافتنش، این است که به معانی می‌پردازد چه در مسائل عادی زندگی و چه در مسائل عالی. حافظ خیلی مرگ‌اندیش نیست شاید نهایتاً 10‌جا به مرگ اشاره کرده اما این 10 مورد در اوج است و برای هر یک از این 10 مورد، اگر پنج صفحه نوشته شود می‌توان یک رساله از آنها تهیه کرد.


طنز حافظ
خرمشاهی درباره مغفول و مهجور ماندن وجه طنز در سروده‌های حافظ، گفت: قدما که اصلاً طنز را در حافظ نیافتند و نمی‌شناختند. طنز را کارهای عبید می‌دانستند که سمت هجو و هزل برود تا آنها متوجه‌اش بشوند؛ اما بنده که بیش از 50 سال با حافظ همنشین هستم، متوجه شدم که بعد از خواندن ابیاتی از حافظ تبسم می‌کنم؛ لبخند می‌زنم یا حتی حالم خوب می‌شود.
دیدم که حافظ طنز دارد و از شاخصه‌های مهم شعر حافظ است. جست‌وجو کردم و از مرحوم ابوالحسن نجفی درباره طنز حافظ سؤال کردم. ایشان گفتند که سؤال خوبی کردی زیرا تا‌به‌حال این را از من نپرسیده و من هم درباره‌اش ننوشته‌ام. با هیجان خاصی منتظر جواب ایشان ماندم. مرحوم نجفی گفت: در دفتر مجله سخن بودیم که مرحوم خانلری گفت: نجفی این بیت را ببین و بخوان. با بیت‌های دیگر حافظ فرق دارد.
خواندم و گفتم بله. خانلری گفت با حافظی طرفیم که خیلی خوش‌اخلاق و حال‌خوب‌کن است و خانلری ادامه داد که این طنز است. آقای نجفی یک سال قبل از فوتش، مقاله‌ای درباره طنز در شعر حافظ نوشت که در روزنامه اطلاعات منتشر شد. آنجا اشاره شده که خانلری کاشف طنز در شعر حافظ است.

 

captcha
شماره‌های پیشین