294
یکشنبه، ۲۲ مرداد ۱۳۹۶
7

مرگ مجازی

دو سال پیش در یک گروه محدود تلگرامی، با پسری جوان به‌نام علی از اهالی استان سیستان آشنا شدم. بعد از دو سه ماه، یک‌بار که او متنی با مضمون مرگ‌اندیشی در گروه گذاشت، گفتم چنین تأمل‌هایی شاید برای سن او زود باشد. جواب داد: «زود که نیست، حتی دیر شده است.» همان‌جا یکی از اهالی گروه در پیامی خصوصی برایم توضیح داد که او مبتلا به یک بیماری کُشنده است. دو سه ماه بعد، علی فوت کرد. بچه‌های گروه، که به گمانم هیچ یک علی را از نزدیک ندیده بودند، پول روی هم گذاشتند و دسته‌گلی برای مراسم ختمش فرستادند.

دوهزار زائر ایرانی ریش سفید

دلنوشته‌‌‌ای از سوز سینه برای الهه

صبح نو

مرگ مجازی

دو سال پیش در یک گروه محدود تلگرامی، با پسری جوان به‌نام علی از اهالی استان سیستان آشنا شدم. بعد از دو سه ماه، یک‌بار که او متنی با مضمون مرگ‌اندیشی در گروه گذاشت، گفتم چنین تأمل‌هایی شاید برای سن او زود باشد. جواب داد: «زود که نیست، حتی دیر شده است.» همان‌جا یکی از اهالی گروه در پیامی خصوصی برایم توضیح داد که او مبتلا به یک بیماری کُشنده است. دو سه ماه بعد، علی فوت کرد. بچه‌های گروه، که به گمانم هیچ یک علی را از نزدیک ندیده بودند، پول روی هم گذاشتند و دسته‌گلی برای مراسم ختمش فرستادند.

علی جان داده بود، اما از بین ما نرفته بود. هنوز هم شناسه کاربری‌اش در تلگرام فعال بود. (هنوز که هنوز است، گاهی برایش پیغام می‌گذارم که روحت شاد) حرف‌هایش، چه در آن گروه و چه در پیام‌های خصوصی، موجود بودند. آنچه پیش‌تر به علی، به این کاربر تلگرام، جان می‌داد کلماتی بودند که برایمان می‌نوشت. هنوز آنچه به او جان می‌داد موجود بود. می‌شد به او پیام داد یا او را به‌اصطلاح «منشن» کرد و منتظر پاسخ ماند. قدیم‌ترها که علی زنده بود، گاهی تا یک روز منتظر می‌ماندیم تا جواب‌مان را بدهد. با جان سپردنش، انگار این یک روز کِش پیدا کرده بود، طولانی شده بود، تا ابد تمدید شده بود. حتی می‌شد خیال کرد که هست و می‌بیند ولی به هر دلیل بی‌محلی می‌کند، چون شاید سرش شلوغ است یا دلخور است. علی، حداقل آن علیِ مجازی که ما می‌شناختیم، تمام‌قد موجود بود، در همان قاب آخری که از او دیده بودیم، یعنی با آخرین کلمات و نشانه‌های زنده بودنش، فقط دیگر تحرّک نداشت. شاید از جهاتی شبیه به کسی بود که به حیات نباتی فرو رفته است. مدتی گذشت تا فهمیدم آن ارتباط مطلقاً مجازی، امکان سوگواری و عبور را از ما گرفته بود. پذیرش فوت عزیزان زمانی رُخ می‌دهد که مطمئن شویم بازگشتی در کار نیست. به همین خاطر در سوگواری‌های مرسوم، باید حتی ذره‌ای از درگذشتگان را داشته باشیم و در جایی مثل خاک به امانت بسپریم و به تعبیر رکسانه ورزی، برای همین است که رنج خانواده مفقودالاثرها از جهاتی بیشتر از خانواده شهداست، چون با «وضعیت مسأله‌سازِ سوگواری بر فرد گم‌شده‌ای» مواجه‌اند که نمی‌دانند «مُرده است یا نه» و ارتباط مطلقاً مجازی، جای تشکیک در مرگ علی را برای ما باقی گذاشته بود. مرگ مجازی، یک مسأله دشوار است. جمع دوستانه ما در آن گروه، علی را می‌شناخت و از فوت او در حیات واقعی‌اش مطمئن بود و باز هم این اضطراب‌ها و وهم‌ها و خیال‌ها هرازگاهی بر ما غلبه می‌کرد.
بیایید کسانی را هم در نظر بگیریم که بی‌اینکه هیچ ردّ حقیقی از آنها داشته باشیم، ناگهان تحرّک مجازی‌شان برای مدتی طولانی متوقف می‌شود. همه اینها، مرز بین مرگ و زندگی را بیش از پیش مبهم می‌کنند. در آغاز کار رسانه‌های اجتماعی، این نکته چندان مسأله‌آفرین نبود، اما اکنون که بیش از یک دهه از حضور آنها در زندگی انسان‌ها می‌گذرد، تعداد درگذشتگان موجب شده به فکر بیافتند که باید چه کرد. به یک تعبیر مشهور، اگر این درگذشتگان در قامت آخر خود در این رسانه‌ها باقی بمانند، دور نیست روزگاری که فیسبوک بزرگ‌ترین گورستان جهان شود و شاید حتی تعداد مُردگانش بر تعداد زندگانش پیشی بگیرد. البته گزینه‌هایی هم پیشنهاد و معرفی شده‌اند تا کاربر بتواند پس از فوت خود نیز اثری بر حساب کاربری‌اش بگذارد و امکان «عبور» را برای «دوستان» خود فراهم کند: مثلاً اگر یک حساب کاربری برای مدت معینی بلااستفاده ماند به کلی حذف شود، یا کاربر افراد معتمدی را برای اعلام فوتش به پلت‌فرم معرفی کند.
پس مرگ مجازی بالقوه می‌تواند کاملاً منفصل از مرگ واقعی باشد و همین امر ابهام شناختی در کاربران ایجاد می‌کند که راه‌حلش را در پیوند بین دو فضا در حداقل یک مسأله جهان‌شمول بشری، یعنی مرگ، می‌جوییم. ولی بسیاری از افراد، برای فرار از فضای واقعی، به فضای مجازی روی آورده‌اند. در یک آزمایش فکری، می‌توانید حتی ربات‌هایی را هم تصور کنید که بر اساس داده‌کاوی نوشته‌ها، متن‌هایی شبیه به آثار کاربر تولید می‌کنند. بدین طریق یا برخی طرق دیگر، ممکن است که حتی فرد به واقع درگذشته باشد، اما در نظر دیگران کماکان زنده باشد. بالاخره این هم یک شیوه جاودانگی است، یعنی همان رؤیای جهان‌شمول بشری.

captcha
شماره‌های پیشین