163
یکشنبه، ۲۶ دی ۱۳۹۵
3
چرا 18 ماه بعد از تصویب برجام هنوز تحریم‌ها باقی است؟

تهدید پایان‌ناپذیر آمریكا در برخورد با ایران

براساس توافق انجام‌شده بین وزرای امورخارجه ایران، كشورهای گروه 1+5 و كمیساریای سیاست خارجی اتحادیه اروپا برنامه جامع اقدام مشترك در 14 جولای 2015 تصویب شد. روندهای مربوط به اجرای برنامه جامع اقدام مشترك به‌گونه‌ای تنظیم شده بود كه می‌بایست تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریكا از 14 ژانویه 2016 برداشته شود. بر این اساس اتحادیه اروپا موضوع مربوط به برداشتن موقت تحریم‌ها را در دستور كار قرار داد. رئیس جمهور آمریكا نیز اقدام مشابهی به انجام رساند تا آنچه كه در برنامه جامع اقدام مشترك مطرح شده بود، در روند تدریجی به مرحله اجرا درآمده و زمینه عادی‌سازی روابط اقتصادی ایران و كشورهای جهان غرب را به‌وجود آورد.

صمیمانه با دوستان هم‌جبهه‌ای

صبح نو

چرا 18 ماه بعد از تصویب برجام هنوز تحریم‌ها باقی است؟

تهدید پایان‌ناپذیر آمریكا در برخورد با ایران

براساس توافق انجام‌شده بین وزرای امورخارجه ایران، كشورهای گروه 1+5 و كمیساریای سیاست خارجی اتحادیه اروپا برنامه جامع اقدام مشترك در 14 جولای 2015 تصویب شد. روندهای مربوط به اجرای برنامه جامع اقدام مشترك به‌گونه‌ای تنظیم شده بود كه می‌بایست تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریكا از 14 ژانویه 2016 برداشته شود. بر این اساس اتحادیه اروپا موضوع مربوط به برداشتن موقت تحریم‌ها را در دستور كار قرار داد. رئیس جمهور آمریكا نیز اقدام مشابهی به انجام رساند تا آنچه كه در برنامه جامع اقدام مشترك مطرح شده بود، در روند تدریجی به مرحله اجرا درآمده و زمینه عادی‌سازی روابط اقتصادی ایران و كشورهای جهان غرب را به‌وجود آورد.

‍1. پایان تحریم‌ها در برنامه جامع اقدام مشترك
از زمانی كه مقامات مسوول اتحادیه اروپا و آمریكا موضوع پایان دادن به تحریم‌ها را اعلام داشته‌اند تاكنون یك سال از آن زمان می‌گذرد، تفسیرهای متفاوتی در ارتباط با چگونگی اجرای برنامه جامع اقدام مشترك ارائه شده است. نامه وزیر خارجه ایران به دبیركل سازمان ملل و موگرینی كمیساریای سیاست خارجی اتحادیه اروپا كه منجر به اجلاسیه 9 و 10 ژانویه 2017 شد، نتوانست اهداف اقتصادی ایران را در ارتباط با برنامه جامع اقدام مشترك پاسخگو باشد. تصویب قانون آیسا در مجلس سنا و نمایندگان آمریكا برای تمدید تحریم‌های اقتصادی علیه ایران به‌مدت 10 سال دیگر را می‌توان نشانه نادیده گرفتن این انگاره دانست كه تمامی تحریم‌ها می‌بایست تا سال 2024 پایان پیدا كند. در حالی كه قانون آیسا نشان می‌دهد كه تحریم‌ها حداقل به‌مدت 10 سال دیگر یعنی تا اواسط دسامبر 2026 ادامه خواهد یافت. چنین روندی نشان می‌دهد كه نهادهای سیاسی و قانون‌گذاری آمریكا تمایل چندانی به پذیرش توافق رئیس‌جمهور آمریكا در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترك ندارند. علاوه بر این موضوع می‌توان به تداوم محدودیت‌های مالی، بانكی و پولی آمریكا در ارتباط با روند انتقال پول‌های بلوكه‌شده ایران در خارج از كشور دانست. هم‌اكنون بخش قابل توجهی از درآمدهای ناشی از فروش نفت ایران در كشورهای چین، هند، ژاپن و كره‌جنوبی بلوكه شده و وزارت خزانه‌داری آمریكا مبادرت به كنترل همه‌جانبه آن می‌نماید. چنین فرآیندی در حالی انجام شده است كه مدیركل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز در آخرین روزهای دسامبر 2015، موضوع مربوط به حل موضوعات مهم گذشته و حال را كه در ادبیات آژانس به‌عنوان «PMD» معروف است مطرح کرده و به این ترتیب فضای حقوقی بین‌المللی برای پایان دادن به تحریم‌ها را به‌وجود آورده است. واقعیت آن است كه لغو تحریم‌ها به همان‌گونه‌ای كه نیازمند تأیید آژانس را دارد، به‌گونه غیرمستقیم با سیاست‌های حاكم بر كنگره نیز هماهنگی خواهد داشت.
2. نتایج حاصل از اجرای برنامه جامع اقدام مشترك در پایان دادن به تحریم‌ها
هم‌اكنون می‌توان این پرسش را مطرح کرد كه 18 ماه بعد از تصویب برنامه جامع اقدام مشترك و یك سال بعد از زمان مقررشده برای پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی ایران، چه میزان از موضوعات مطرح‌شده در برنامه جامع اقدام مشترك درباره تحریم‌ها واقعیت پیدا كرده است. موگرینی در زمان تصویب برنامه جامع اقدام مشترك به این موضوع اشاره داشت كه توافق خوب برای همه طرف‌ها می‌تواند مطلوبیت داشته باشد و فرصت‌های جدیدی را برای كشورها ایجاد کرد. در‌حالی‌كه واقعیت‌های برنامه جامع اقدام مشترك نشان می‌دهد كه موضوع تحریم‌ها هنوز اصلی‌ترین دغدغه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. یكی از مشكلات اساسی مربوط به عدم پایان یافتن تحریم‌های اقتصادی ایران را باید مربوط به برخی از مفاد حقوقی برجام و پیوست‌های فنی آن درباره موضوعات هسته‌ای، تحریم‌ها، همكاری‌های چندجانبه در زمینه انرژی هسته‌ای، تأسیس كمیسیون مشترك و سازماندهی برنامه اجرایی مشترك دانست. اگر این موضوع مطرح شود كه چرا 18 ماه بعد از تصویب برجام هنوز تحریم‌ها باقی مانده است، لازم است تا به این موضوع اشاره شود كه برنامه جامع اقدام مشترك بیش از آنكه مبتنی بر پایان دادن به محدودیت‌های ایران تنظیم شود، مبتنی بر راستی‌آزمایی بوده است. هر پیمان بین‌المللی، سازوكارهای اعتماد‌ساز را به‌عنوان وجه تكمیلی توافق تلقی می‌كند. رئیس‌جمهور اوباما كه آخرین روزهای كاخ سفید را سپری می‌كند در تعهدات شفاهی خود به این موضوع اشاره داشته است كه تحریم‌های ضدایران به‌گونه تدریجی لغو می‌شود. اما واقعیت آن است كه هیچ‌گونه تعریف دقیقی از فرآیندهای تدریجی برای لغو تحریم‌های اقتصادی وجود نخواهد داشت.  شاید بتوان تحریم‌های اقتصادی ایران از سوی آمریكا را به‌عنوان بخشی از سیاست پایان‌ناپذیر ایالات متحده در روند ایجاد محدودیت‌های راهبردی علیه ایران دانست. چنین رویكردی را می‌توان در اسناد امنیت ملی و راهبردی آمریكا كه در سال‌های 16-2015 تنظیم شده، مشاهده كرد. مذاكرات هسته‌ای ایران با كشورهای گروه 1+5 كه در نوامبر 2013 و در ژنو آغاز شده بود، در نهایت به توافق نهایی در جولای 2015 وین گردید. توافق هسته‌ای ایران و گروه 1+5 توسط قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل مورد پذیرش قرار گرفت و این امر مانع از مخالفت‌های گسترده كنگره آمریكا با ایران شد. در نتیجه برجام، موقعیت ایران همانند كشورهای برزیل، استرالیا، كانادا و كره‌جنوبی به‌عنوان «پروتو ـ هسته‌ای» مورد پذیرش قرار گرفته است. در حالی كه هنوز ابهام زیادی درباره فرآیندهای پایان بخشیدن به تحریم‌های اقتصادی ناشی از فعالیت هسته‌ای ایران مشاهده می‌شود. در فرآیند جدید می‌توان نشانه‌هایی از سیاست گزینشی دولت و كنگره آمریكا در ارتباط با پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی علیه ایران را مشاهده كرد. واقعیت این است كه تاكنون صرفاً بازرسی‌های ویژه و رژیم راستی‌آزمایی سخت‌گیرانه‌ای در ارتباط با ایران اعمال شده و هیچ‌گونه انعطافی در ارتباط با سیاست پایان دادن به تحریم‌ها مشاهده نمی‌شود.
3. آینده دیپلماسی پایان تحریم‌ها در فضای سیاست بین‌الملل
محدودیت‌های اقتصادی آمریكا و به قدرت رسیدن گروه محافظه‌كار در حوزه كاخ سفید، حتی نگرانی اتحادیه اروپا را به‌وجود آورد. در روز 14 نوامبر 2016 موضوع مربوط به آینده برجام در اجلاسیه اتحادیه اروپا مورد بررسی قرار گرفت. وزرای امورخارجه اتحادیه اروپا و همچنین كمیساریای سیاست خارجی اروپا درباره موضوعات امنیتی جدید سیاست بین‌الملل بعد از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ به بحث و بررسی پرداختند. اعضای اتحادیه اروپا حمایت خود را از ادامه برنامه جامع اقدام مشترك اعلام داشتند. در حالی كه هنوز ادراك دقیقی درباره الگوی رفتاری ترامپ و تیم سیاست خارجی وی وجود ندارد، در حالی‌كه كنگره آمریكا انتظارات ادراكی و راهبردی تیم سیاست خارجی و امنیت ملی ترامپ را برآورده می‌سازد. ادامه تحریم‌ها را می‌توان به‌عنوان نشانه‌ای از تهدید پایان‌ناپذیر آمریكا در برخورد با ایران دانست. فشارهای ساختاری آمریكا در روند محدودسازی قدرت ایران و تداوم تحریم‌ها به‌گونه‌ای گسترده است كه باراك اوباما در 13 ژانویه 2017 تمدید وضعیت اضطراری در روابط ایران و آمریكا را اعلام كرد. چنین رویكردی به‌مفهوم آن است كه ساختار سیاسی ایران در سال 2017 محدودیت‌های بیشتری را در ارتباط با برنامه هسته‌ای ایران در دستور كار قرار خواهد داد. در این ارتباط «باب كوركر» از نقش قابل توجهی در تنظیم لایحه جدید برخوردار بوده است. كوركر كه در زمره كاندیداهای وزارت امورخارجه كابینه ترامپ محسوب می‌شود، تاكنون نقش مؤثری در تنظیم لوایح سخت‌گیرانه در حوزه تحریم‌های اقتصادی عهده‌دار بوده است. چنین فرآیندی بیانگر آن است كه تحریم اقتصادی یكی از الگوهای كنترل رفتار سیاسی كشورهاست. الگوی رفتار آمریكا در برخورد با اتحاد شوروی، عراق، كره شمالی و حتی چین نشان می‌دهد كه تحریم را می‌توان در زمره ابزارهای سیاست خارجی برای محدودسازی قدرت سایر بازیگران دانست.  در فرآیند تثبیت برجام براساس قطعنامه 2231، تعهدات پیچیده حقوقی و نشانه‌هایی از محدودیت‌های خاص و تبعیض‌آمیز در ارتباط با قابلیت‌های دفاع متعارف ایران از جمله سیستم موشكی مشاهده می‌شود. چنین محدودیت‌هایی كه در چارچوب قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل تنظیم شده، بخش دیگری از زیرساخت‌های سیاست سخت‌گیرانه نهادهای امنیتی، حقوقی و قانون‌گذاری آمریكا در ارتباط با ایران را به‌وجود می‌آورد.
نتیجه‌گیری
مقامات اجرایی ایران امیدوار بودند كه تحریم‌های اقتصادی آمریكا و كشورهای جهان غرب كه در ارتباط با موضوعات مختلفی ازجمله فعالیت‌های هسته‌ای ایران شكل گرفته بود، پایان پیدا كند. اگرچه روندهای دیپلماسی هسته‌ای ایران با فراز و نشیب‌های زیادی همراه بوده است، اما نتایج حاصل از آن برای پایان دادن به تحریم‌ها و افزایش درآمدهای اقتصادی دولت موضوعی مبهم تلقی می‌شود. چگونگی تنظیم برنامه جامع اقدام مشترك و ضمایم آن به‌گونه‌ای انجام گرفته كه امكان هرگونه تحریم جدید علیه ایران را امكان‌پذیر می‌سازد. روندهای سیاسی جدید آمریكا نشان می‌دهد كه كنگره نقش مستقل خود برای محدودكردن قدرت اقتصادی ایران از طریق تنظیم و تصویب لوایح جدید را ادامه خواهد داد. در چنین شرایطی صرفاً می‌توان این‌گونه ادعا داشت كه دیپلماسی هسته‌ای منجر به «دستاورد نسبی و محدود» برای حذف برخی از موضوعات تحریم شده است. از آنجایی كه تعهدات ایران و جهان غرب به‌گونه‌ای متوازن حاصل نشده، بنابراین می‌توان تأكید داشت كه چنین توافقی نمی‌تواند از تداوم و عمق لازم برای تحقق اهداف اقتصادی، سیاسی و راهبردی ایران برخوردار شود. یكی از دلایل اصلی ابهام درباره آینده رژیم تحریم‌ها را می‌توان ناشی از ساختار و محتوای برجام دانست.


  تحلیل     دکتر ابراهیم متقی
استاد دانشگاه تهران

captcha
شماره‌های پیشین