154
یکشنبه، ۱۲ دی ۱۳۹۵
5
تاملی در آینده کوبا پس از فیدل کاسترو

سوگوار فرمانده، امیدوار به آینده

اول ژانویه 2017 مردم کوبا پنجاه‌وهشتمین سالگرد پیروزی انقلاب‌شان را جشن خواهند گرفت، اما این بار بدون «فرمانده». فیدل کاسترو، رهبر تاریخی انقلاب کوبا، حدود 2 ماه قبل در 90سالگی درگذشت و چنان‌که شایسته تمام رهبران بزرگ انقلابی است، فقدانش نیز موجی از جنب‌وجوش و شور و شعور انقلابی برپا کرد.

دو انفجار انتحاری داعش در بغداد با بیش از 80 کشته و زخمی

خون شیعیان بغداد بهای پیشروی عراق در موصل

صبح نو

تاملی در آینده کوبا پس از فیدل کاسترو

سوگوار فرمانده، امیدوار به آینده

اول ژانویه 2017 مردم کوبا پنجاه‌وهشتمین سالگرد پیروزی انقلاب‌شان را جشن خواهند گرفت، اما این بار بدون «فرمانده». فیدل کاسترو، رهبر تاریخی انقلاب کوبا، حدود 2 ماه قبل در 90سالگی درگذشت و چنان‌که شایسته تمام رهبران بزرگ انقلابی است، فقدانش نیز موجی از جنب‌وجوش و شور و شعور انقلابی برپا کرد.

درحالی‌که رسانه‌های وابسته به سرمایه‌داری جهانی تلاش می‌کردند با بزرگ‌نمایی پایکوبی‌های چندده‌نفره ضدانقلاب ساکن فلوریدا، درباره کوبا گزارش‌های مخدوش منتشر کنند و به دروغ‌پراکنی و شبهه‌افکنی بپردازند، موج وسیع ابراز همبستگی با انقلاب کوبا در سراسر دنیا و تمجید از نقش بی‌بدیل فیدل در الهام‌بخشی و پیشبرد مبارزات عدالت‌خواهانه و رهایی‌بخش در آمریکای لاتین (و‌بلکه در جهان) موجب شد این کشور کوچک اما نامدار، بار دیگر در کانون توجهات قرار گیرد.
دستاوردهای انکارناپذیر کوبا در زمینه عدالت اجتماعی در کنار مقاومت ستودنی‌اش در برابر فشارهای همه‌جانبه امپریالیسم، این کشور را به نمونه‌ای مثال‌زدنی از اراده یک ملت تبدیل کرده است. در کوبا، بهداشت و آموزش رایگان، تأمین مسکن برای آحاد مردم، فراهم‌کردن غذای کافی و سالم برای همه (به‌ویژه برای کودکان) نه آرزویی دوردست بلکه هدفی تحقق‌یافته است و این را می‌توان مصداق رعایت بدیهی‌ترین حقوق بشر، یعنی دسترسی عادلانه و بی‌قیدوشرط به درمان و سرپناه و خوراک در این کشور دانست که حتی در ثروتمندترین کشورهای پیشرفته سرمایه‌داری نیز شاهد نقض هرروزه و مکرر آن هستیم.
علاوه‌بر این، جامعه کوبا با کشیدن خط بطلان بر دوگانه جعلی «عدالت ـ آزادی» نمونه‌ای موفق از مردم‌سالاری اصیل را به نمایش می‌گذارد. در آخرین انتخابات «مجمع ملی اقتدار مردم» که در فوریه 2013 برگزار شد بیش از نود درصد واجدان شرایط شرکت کردند و 612 نماینده را (که نزدیک به 49 درصد آنان یعنی 299 نفر زن بودند) به مجلس فرستادند. 67 درصد این نمایندگان را تازه‌واردان تشکیل می‌دادند که هیچ‌گونه سابقه نمایندگی نداشتند. در کوبا، انتخاب‌شدن و انتخاب‌کردن برای همه آزاد است و هیچ‌گونه «تبلیغات» انتخاباتی صورت نمی‌گیرد؛ بدین معنا که «پول» هیچ نقشی در فرآیند معرفی نامزدها ندارد و مردم صرفاً براساس اطلاعاتی که در کتابچه‌های انتخاباتی و با هزینه عمومی منتشر و توزیع می‌شود، نامزد موردنظر خود را انتخاب می‌کنند. غیر از انتخابات سراسری مجلس، در کوبا منظماً برای انتخاب اعضای شوراهای شهر و محله نیز رأی‌گیری می‌شود و مردم در سطح وسیع در اداره امور جامعه مشارکت فعال دارند. طبق آخرین تغییراتی نیز که در قوانین انتخاباتی (مصوب فوریه 2015) صورت گرفت، محدودیت‌هایی برای انتخاب مجدد مقامات عالیرتبه ایجاد و بدین ترتیب زمینه برای حضور بیش از پیش نیروهای جوان‌تر در رأس رهبری انقلاب فراهم شد. از سویی، حدود 90 درصد کارگران کوبا در اتحادیه‌های کارگری متشکل‌اند (این رقم در ایالات متحده آمریکا، مهد لیبرال‌دموکراسی، کمی بیش از 11 درصد است) و سازمان‌های صنفی دهقانی و تعاونی‌های کشاورزی متعدد نیز در اقصی نقاط جزیره اکثریت قریب به اتفاق مردم، یعنی کارگران و کشاورزان به‌عنوان صاحبان انقلاب را نمایندگی می‌کنند.
درعین‌حال که نباید از یاد برد شاخص‌های مادی موردنظر نهادهایی نظیر بانک جهانی اساساً ابزارهایی مقایسه‌ای برپایه مناسبات سرمایه‌سالارانه هستند، چنانچه کوبا را صرفاً براساس این قبیل شاخص‌ها با کشورهای هم‌تراز خود (از لحاظ جمعیت، منابع و ...) مقایسه کنیم، آشکار می‌شود حتی تحریم‌های پنجاه‌وچندساله علیه کوبا نیز نتوانسته در عزم کوبایی‌ها خللی وارد آورد و کوبا به‌رغم تمام تضییقات و فشارها، کارنامه اقتصادی قابل توجهی دارد. تولید ناخالص سرانه کوبا براساس شاخص برابری قدرت خرید، در سال 2013 معادل 645/20 دلار بوده است؛ این عدد در سال 2014 برای کاستاریکا (که در تمام سال‌های تحریم اقتصادی کوبا، از سرمایه‌گذاری سخاوتمندانه ایالات متحده در صنعت گردشگری و دامداری بهره‌مند بوده) معادل 15.028 دلار، برای میانگین آمریکای لاتین 15.086 دلار و برای میانگین جهانی 15.120 دلار بوده است. میزان بیکاری در کوبا 2.4 درصد (نصف ایالات متحده) و رتبه آن در جدول شاخص توسعه انسانی ملل متحد 67 است، بالاتر از کاستاریکا (69)، ترکیه (72)، و مکزیک (74). این در حالی است که کوبا نه‌فقط از ثروت‌های طبیعی سرشار مانند نفت و گاز (که علاوه بر ارزش صادراتی، به‌عنوان حامل‌های انرژی نقش مؤثری در توسعه زیرساخت‌های اقتصادی دارند) بی‌بهره است، بلکه بیش از نیم قرن از امکان دادوستد متعارف با سایر کشورها نیز محروم بوده است.
با چنین اوصافی، باید گفت به‌رغم آن‌که فقدان رهبر سازش‌ناپذیری نظیر فیدل، چشم‌انداز آینده این کشور با توجه به ثبات اقتصادی طی بیست سال اخیر، بالابودن سطح آموزش و درک سیاسی توده‌ها و کارآمدی نهادها و ساز کارهای سیاسی و اجتماعی و علمی برای تصحیح روندهای نادرست و تقویت راهبردهای ثمربخش، روشن خواهد بود. این امر مستلزم آن است که جامعه کوبا مهیای چالش‌های ناگزیری باشد که در ادامه به‌اختصار به آنها اشاره خواهم کرد.
نخستین چالشی که انقلاب کوبا را تهدید می‌کند، تبعات احتمالی کناره‌گیری رائول از رأس رهبری انقلاب است. رائول، که از روز نخست شکل‌گیری جنبش انقلابی 26 ژوئیه از رهبران برجسته آن به‌شمار می‌آمده و پس از کناره‌گیری فیدل، به‌خوبی کشتی انقلاب را هدایت کرده، بنا به گفته خودش در سال 2018 از قدرت کناره خواهد گرفت. هرچند در کادر رهبری کوبا شاهد حضور انقلابیون باکفایتی نظیر میگل دیاس ـ کانل برمودس (معاون رییس‌جمهور) هستیم، باید اذعان کرد نبود رهبری کاردان نظیر رائول چالشی جدی برای انقلاب کوباست. خلأ ناشی از درگذشت فیدل و کناره‌گیری رائول، به‌خصوص در شرایط کنونی که شاهد ورود کوبا به روند عادی‌سازی روابط با ایالات متحده ــ هرچند بسیار بطئی و بدون شتاب‌زدگی ـــ هستیم، فقط و فقط با پایبندی تام به اصول انقلاب، حفظ وحدت در سطوح گوناگون رهبری و مردم، و توجه ویژه به تعلیم و تربیت سیاسی نسل جوان و افزایش هرچه بیشتر آگاهی توده‌ای به‌مثابه عنصر رهایی‌بخش و وحدت‌آفرین ممکن خواهد بود.
از سوی دیگر، رشد منظم اقتصادی کوبا طی سال‌های اخیر و گذر از سال‌های سخت موسوم به «دوران ویژه» خطر شیوع فساد اقتصادی در میان مقامات را افزایش داده و چنانچه کوچک‌ترین خللی در شیوه فعلی دولت انقلابی کوبا در مبارزه با فساد -که همانا برخورد قاطع، بدون مماشات و همراه با اشد مجازات با هرگونه تخلف بوده است- به‌وجود آید، رواج فساد و عافیت‌طلبی موجب تضعیف فرهنگ مساوات‌طلبانه به‌مثابه یکی از ارکان انقلاب جامعه‌سالارانه کوبا خواهد شد.
درعین‌حال، چالش‌های دیگری نیز پیش روی کوبایی‌هاست که در یادداشت‌ها و تحلیل‌های سیاسی کمتر به آنها پرداخته می‌شود. خطرات زیست‌محیطی ناشی از تغییرات اقلیمی در کره زمین نظیر توفان‌های شدید، که در این سال‌ها شاهد بروز آن در هائیتی و دومینیکن و ایالات متحده بوده‌ایم، زیرساخت‌های جزیره را تهدید می‌کند و بایسته است کوبا توجه به جنبه‌های گوناگون پدافند غیرعامل را بیش از پیش مورد توجه قرار دهد. از سویی، نرخ رشد جمعیت در کوبا -بنا به دلایل متعدد که شرح آن در این مجال ممکن نیست-به صفر میل کرده و میانگین سن در این کشور یازده‌میلیونی 41 سال است. فقط 16.6 درصد از مردم کوبا کمتر از پانزده سال سن دارند و کمبود نیروی جوان و اکثریت یافتن سالخوردگان در جزیره، تهدیدی جدی اما خاموش است که در میان‌مدت می‌تواند کوبای انقلابی را با مشکلات جدی مواجه کند.
اما باید اذعان کرد انقلابی که فیدل آن را رهبری کرد و به پیروزی رساند در وضعیتی قرار دارد که به‌رغم تمام مشکلات و تهدیدات، همچنان امید به آینده‌ای روشن‌تر را در دل‌های دوستداران انقلاب کوبا در سراسر جهان زنده نگه می‌دارد.

  یادداشت
  علی ابوطالبی
مسوول کارزار همبستگی با کوبا در ایران

captcha
شماره‌های پیشین